Chùa Thiên Mụ - Đệ nhất cổ tự hơn bốn thế kỷ bên dòng sông Hương
NSSC HuếĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Giữa khung cảnh sơn thủy hữu tình nơi dải đất Kim Long uốn lượn theo làn nước biếc, chùa Thiên Mụ vươn mình thanh thoát giữa rừng thông xanh rì rào gió thổi. Trải qua hơn bốn trăm năm lịch sử với biết bao cuộc trùng tu lớn nhỏ, tiếng chuông chiều ngân vang từ ngôi danh lam cổ tự này vẫn hòa quyện vào nhịp sống trầm mặc của mảnh đất cố đô.
Cội nguồn khai sơn và huyền tích lịch sử của chùa Thiên Mụ
Trong tiến trình mở mang bờ cõi về phương Nam và định hình bản sắc văn hóa vùng đất Thuận Hóa Phú Xuân, chùa Thiên Mụ giữ vị thế là ngôi quốc tự đầu tiên đặt nền móng cho Phật giáo Đàng Trong. Lịch sử hơn bốn thế kỷ của ngôi cổ tự gắn liền với những bước ngoặt trọng đại từ thời các chúa Nguyễn dựng nghiệp cho đến kỷ nguyên hưng thịnh của vương triều Nguyễn tại kinh thành.
Huyền tích bà lão áo đỏ trên đồi Hà Khê
Ngược dòng lịch sử về mùa hạ năm Tân Sửu 1601, khi chúa Tiên Nguyễn Hoàng vào trấn thủ xứ Thuận Hóa và đích thân dọc theo hai bờ sông Hương Huế khảo sát long mạch sơn hà, ông đã dừng chân trước ngọn đồi nhỏ nhô lên bên tả ngạn dòng sông tại xã Hà Khê, thuộc huyện Hương Trà xưa. Địa thế của đồi Hà Khê hiện lên kỳ vĩ giữa vùng đồng bằng ven sông, mang dáng dấp một con rồng lớn đang ngoái đầu nhìn lại phía nguồn nước trong xanh.
Theo sử biên niên của Quốc sử quán triều Nguyễn và truyền thuyết bản địa, cư dân quanh vùng truyền tụng câu chuyện về một bà lão mặc áo đỏ, quần lục thường xuất hiện trên đỉnh đồi Hà Khê vào những đêm trăng thanh. Bà lão tiên tri rằng nơi đây hội tụ linh khí đất trời, sẽ có bậc chân chúa đến lập chùa trên đồi để tụ khí bền lâu và làm rạng rỡ cơ đồ muôn thuở. Khi nghe người dân thuật lại điềm lành ấy, vị chúa đầu tiên của Đàng Trong nhận thấy ý trời hợp lòng người nên đã truyền lệnh dựng chùa hướng mặt ra sông và đặt tên chữ là Thiên Mụ Tự. Từ dấu mốc khai sơn năm 1601 trên đỉnh đồi Hà Khê, công trình không chỉ trở thành chốn quy ngưỡng tâm linh mà còn khẳng định tầm nhìn địa văn hóa trong buổi đầu xây dựng phủ Chúa Nguyễn tại Phú Xuân.
Các đợt đại trùng tu Linh Mụ Tự trong lịch sử
Trải qua hơn bốn thế kỷ, ngôi chùa cổ bên bờ bắc sông Hương đã trải qua nhiều đợt mở rộng và đại trùng tu dưới sự bảo trợ của các vị chúa Nguyễn và hoàng đế triều Nguyễn. Sau lần tu sửa năm 1665 dưới thời chúa Nguyễn Phúc Tần, cuộc đại trùng tu rực rỡ nhất diễn ra vào năm Giáp Ngọ 1714 dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chu, vị chúa sùng đạo Phật có pháp hiệu Thiên Túng Đạo Nhân.
Trong đợt kiến thiết năm 1714, chúa Nguyễn Phúc Chu đã mở rộng khuôn viên chùa với hàng chục công trình nguy nga gồm điện Thiên Vương, điện Đại Hùng, nhà thuyết pháp, lầu Tàng Kinh cùng các vườn tược tĩnh mịch. Trước đó năm 1710, nhà chúa cho đúc quả chuông đồng lớn và năm 1715 thân hành soạn bài văn bia khắc trên đá cẩm thạch ghi lại công đức trùng hưng Phật pháp. Quy mô kiến trúc thời kỳ này tráng lệ đến mức học giả Thích Đại Sán trong tập Hải ngoại kỷ sự đã ca ngợi đây là danh lam bậc nhất Đàng Trong.
Bước sang thế kỷ XIX khi kinh đô Phú Xuân Huế trở thành trung tâm quyền lực của quốc gia thống nhất dưới thời vua Gia Long và vua Minh Mạng, ngôi cổ tự tiếp tục được triều đình ban cấp kinh phí tu bổ định kỳ như một chốn hành cung tâm linh phía tây Hoàng thành. Năm 1844, nhân dịp mừng lễ Bát tuần đại khánh của Thuận Thiên Cao Hoàng hậu, vua Thiệu Trị đã cho dựng thêm tòa bảo tháp bảy tầng và đình Hương Nguyện ngay phía trước cổng chùa. Đến năm 1862 dưới triều vua Tự Đức, vì kiêng chữ Thiên trong danh hiệu chùa sợ phạm tới thần linh trời đất để cầu mong hoàng tự nối dõi, nhà vua đã sắc chỉ đổi tên chùa thành Linh Mụ Tự, và mãi đến năm 1869 mới cho phép dùng song hành cả hai tên gọi Thiên Mụ và Linh Mụ Tự như ngày nay.
Kiến trúc tổng thể và biểu tượng tháp cổ tại chùa Thiên Mụ
Nhìn từ trên cao xuống ngọn đồi Hà Khê, toàn bộ quần thể kiến trúc chùa Thiên Mụ được quy hoạch theo hình thức nội công ngoại quốc đăng đối nghiêm cẩn dọc theo trục bắc nam hướng thẳng ra bờ sông Hương. Khuôn viên chùa được bao bọc bởi hai vòng tường đá xây kiên cố, phân tách rõ rệt giữa khu vực tiền đường hướng ngoại với tòa bảo tháp sừng sững và khu vực nội tự thâm nghiêm ẩn mình dưới tán thông tùng cổ thụ.
| Hạng mục tiêu biểu | Niên đại khởi tạo | Vị trí trong khuôn viên | Đặc điểm kiến trúc và giá trị di sản |
|---|---|---|---|
| Bến thuyền và trụ biểu | Thế kỷ XVII - XIX | Sát bờ bắc dòng sông Hương | Bốn trụ biểu cao vút và hệ thống bậc cấp đá thanh dẫn từ mặt sông lên đồi |
| Tháp Phước Duyên | Năm 1844 thời Thiệu Trị | Khu vực tiền cảnh trước cổng chính | Tháp bát giác cao 21 mét gồm bảy tầng thờ tượng Phật, biểu tượng của cố đô |
| Đình Hương Nguyện và hai nhà lục giác | Năm 1715 và năm 1844 | Đối xứng hai bên trục sân trước | Che chắn bảo vật chuông Đại Hồng Chung và tấm bia đá Ngự kiến Thiên Mụ Tự |
| Cổng Tam Quan | Trùng tu lớn năm 1714 | Ranh giới dẫn vào khu nội tự | Kiến trúc hai tầng tám mái, lầu trên thờ Phật, hai bên có tượng Hộ Pháp |
| Điện Đại Hùng | Trùng tu năm 1714 và 1957 | Trung tâm khu vực chánh điện | Ngôi điện quy mô lớn thờ Phật Di Đà Tam Tôn cùng bức hoành phi cổ năm 1714 |
| Điện Địa Tạng và điện Quan Âm | Thế kỷ XVIII - XX | Phía sau khu vực chánh điện | Không gian thờ tự thanh tịnh nối liền khu vườn thông và tháp mộ cố Hòa thượng |
Vẻ đẹp tháp Phước Duyên bảy tầng hướng dòng sông
Hạng mục kiến trúc nổi bật nhất tạo nên diện mạo nhận diện kinh điển của toàn khu di tích chính là tháp Phước Duyên, công trình được vua Thiệu Trị cho khởi công xây dựng vào năm Giáp Thìn 1844 với tên gọi ban đầu là tháp Từ Nhân. Tọa lạc uy nghi trên khoảng sân cao phía trước cổng Tam Quan, tòa tháp vươn thẳng lên bầu trời xanh với chiều cao 21 mét, trở thành tâm điểm thị giác thu hút mọi ánh nhìn từ mặt sông Hương.
Về mặt kỹ thuật xây dựng và tạo hình, tháp Phước Duyên được kiến tạo theo bình đồ hình bát giác gồm bảy tầng thu nhỏ dần đều từ chân lên đỉnh theo tỷ lệ hài hòa của kiến trúc cung đình Huế. Phần nền móng và chân tháp ghép bằng đá thanh nguyên khối chạm khắc hoa văn cánh sen tinh xảo, trong khi thân tháp xây bằng gạch vồ nung thủ công màu hồng sẫm kết hợp các đường gờ chỉ quét vôi xám và diềm mái lợp ngói ống tráng men lưu ly.
Bên trong lòng tháp Phước Duyên có cầu thang xoắn ốc dẫn lên các tầng cao, nơi mỗi tầng đều mở cửa vòm ra bốn hướng và đặt thờ tượng Phật bằng đồng thếp vàng theo hệ thống Quá khứ Thất Phật. Phía trước chân tháp là nền đình Hương Nguyện cổ kính, tạo nên tổ hợp kiến trúc tiền cảnh kết nối hài hòa giữa không gian mặt nước mênh mông với thế đất đồi cao linh thiêng.
Không gian cổng Tam Quan và chánh điện Đại Hùng
Sau khi đi qua khu vực sân tháp và hai nhà lục giác đối xứng hai bên, du khách bước lên những bậc đá rêu phong để tiến qua cổng Tam Quan, ranh giới thiêng liêng dẫn vào không gian nội tự tĩnh mịch. Công trình cổng Tam Quan được thiết kế theo kiểu lầu bia hai tầng tám mái chồng diêm uy nghiêm, phía dưới mở ba lối đi có cánh cửa gỗ lim sơn son, phía trên tầng lầu đặt khám thờ Phật. Trên hệ thống bờ nóc, bờ quyết và đầu đao của mái cổng là những đồ án lưỡng long chầu nhật, loan phượng được khảm sành sứ tinh tế, mang đậm phong cách mỹ thuật của quần thể Đại Nội Huế.
Bước qua ba nhịp cửa vòm của cổng Tam Quan nơi có mười hai pho tượng Hộ Pháp uy dũng trấn giữ hai bên hành lang, không gian mở ra khoảng sân rộng dẫn thẳng tới tòa điện Đại Hùng bề thế. Đây là ngôi chánh điện trung tâm của chùa, được xây dựng theo cấu trúc nhà kép trùng thiềm điệp ốc đặc trưng xứ Huế và trùng tu kiên cố hóa năm 1957 dưới sự chủ trì của Hòa thượng Thích Đôn Hậu. Từng hàng cột tròn, hệ thống vì kèo, liên ba đố bản và mái ngói âm dương của điện Đại Hùng vẫn giữ nguyên tỷ lệ và thần thái cổ kính truyền thống.
Bên trong lòng điện Đại Hùng là không gian thờ tự trang nghiêm với pho tượng Phật Di Đà Tam Tôn bằng đồng lớn đặt trong khám kính rực rỡ ánh vàng, cùng pho tượng Phật Di Lặc hiền từ ở gian tiền đường. Trên cao chính giữa tiền điện vẫn lưu giữ bức hoành phi sơn son thếp vàng khắc bốn chữ Linh Mụ Tự lớn do chúa Nguyễn Phúc Chu ngự đề vào năm Giáp Ngọ 1714, cùng chiếc khánh đồng cổ đúc từ năm 1677. Phía sau điện Đại Hùng là chuỗi công trình điện Địa Tạng, điện Quan Âm, nhà Tăng và khu vườn thông xanh mát dẫn tới bảo tháp Phước Hậu.
 Hình 1 - Những mảng tường rêu phong cổ kính và không gian cây xanh tĩnh mịch bên trong khuôn viên chùa Thiên Mụ.
Hệ thống bảo vật quốc gia lưu giữ trong chùa Thiên Mụ
Không chỉ nổi tiếng bởi cảnh sắc thiên nhiên thơ mộng và kiến trúc tháp cổ uy nghiêm, chùa Thiên Mụ còn là một bảo tàng di sản vật thể sống động lưu giữ những kiệt tác điêu khắc kim khí và thạch học thời chúa Nguyễn. Tiêu biểu nhất trong số đó là hai bảo vật quốc gia nằm đối xứng trong hai nhà lục giác ở hai bên sân tháp gồm quả chuông đồng năm 1710 và tấm bia đá cẩm thạch năm 1715.
Tiếng chuông Đại Hồng Chung vang vọng đất thần kinh
Tọa lạc trong ngôi nhà lục giác phía bên trái trục thần đạo, chuông Đại Hồng Chung của ngôi cổ tự là một trong những tác phẩm đúc đồng cổ truyền vĩ đại nhất thế kỷ XVIII. Quả chuông được chúa Nguyễn Phúc Chu phát tâm cho đúc vào tháng tư năm Canh Dần 1710 để cúng dường Tam Bảo, cầu nguyện cho quốc thái dân an trên toàn dải đất Đàng Trong. Với sự tham gia của những hiệp thợ tài hoa từ làng đúc đồng Phường Đúc, quả chuông sở hữu kích thước đồ sộ với chiều cao 2,5 mét, đường kính miệng 1,4 mét và trọng lượng lên tới 3.285 cân cổ, tương đương hơn hai tấn đồng.
Giá trị nghệ thuật của chuông Đại Hồng Chung thể hiện ở kỹ thuật đúc liền khối hoàn hảo cùng hệ thống hoa văn chạm nổi tinh mỹ. Phần quai chuông tạo tác hình đôi rồng bồ lao đấu lưng vào nhau uốn cong khỏe khoắn, thân phủ vảy sắc nét và bốn chân quắp chặt vào đỉnh chuông. Thân chuông chia làm bốn ô dọc đối xứng, khắc bài minh văn chữ Hán của chúa Nguyễn Phúc Chu ca ngợi giáo lý nhà Phật, xen kẽ những đồ án mây rồng, hoa sen, bát bửu và các quẻ Bát Quái. Trong đời sống văn hóa xứ Huế hơn ba trăm năm qua, âm thanh từ chuông Đại Hồng Chung đã trở thành biểu tượng Thiên Mụ chung thanh và được công nhận là Bảo vật Quốc gia năm 2013.
Bia đá Ngự kiến Thiên Mụ Tự bằng cẩm thạch
Nằm đối xứng với lầu chuông ở nhà lục giác phía bên phải là bia đá Ngự kiến Thiên Mụ Tự, kiệt tác điêu khắc đá thời Lê Trung Hưng tại Đàng Trong được dựng vào năm Ất Mùi 1715. Tấm bia chế tác từ đá cẩm thạch trắng xám nguyên khối, có phần thân bia cao 2,6 mét, rộng 1,25 mét, đặt trang trọng trên lưng một con rùa đá lớn dài 2,2 mét và rộng 1,6 mét nằm trên bệ đá chạm sóng nước.
Trán bia đá Ngự kiến Thiên Mụ Tự uốn vòm cong mềm mại, chạm nổi hình lưỡng long chầu mặt trời rực lửa cùng dòng chữ đề Ngự kiến Thiên Mụ Tự bi nằm trong khung diềm hoa cúc dây và vân mây xoắn. Hình tượng rùa đá đội bia giữ nguyên những mảng khối chắc khỏe, đầu rùa vươn cao đầy sinh lực trên mặt bệ khắc hình long mã. Trên mặt bia khắc hơn một ngàn hai trăm chữ Hán sắc nét do chúa Nguyễn Phúc Chu soạn văn năm 1715, ghi chép quá trình mở rộng hơn ba mươi công trình kiến trúc của chùa cùng triết lý trị quốc an dân, và vinh dự được công nhận là Bảo vật Quốc gia năm 2020.
Tâm điểm văn hóa tâm linh xứ Huế của chùa Thiên Mụ
Vượt lên trên vai trò của một cơ sở tôn giáo đơn thuần, chùa Thiên Mụ suốt hơn bốn thế kỷ qua đã trở thành biểu tượng tâm hồn của mảnh đất và con người xứ Huế. Cùng với các tổ đình danh tiếng như chùa Từ Đàm Huế, ngôi cổ tự bên đồi Hà Khê góp phần định hình cốt cách thanh lịch, trầm tư và giàu lòng nhân ái của văn hóa cố đô.
Dấu ấn thi ca trong Thần Kinh nhị thập cảnh
Vẻ đẹp hòa quyện tuyệt mỹ giữa kiến trúc cổ kính của Linh Mụ Tự với dòng sông Hương và dãy núi Trường Sơn trùng điệp phía xa từ lâu đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho nền thi ca, hội họa và âm nhạc Việt Nam. Ngay từ thế kỷ XIX, vua Thiệu Trị khi tuyển chọn hai mươi thắng cảnh đẹp nhất đất kinh kỳ vào bộ thơ Thần Kinh nhị thập cảnh đã xếp cảnh Thiên Mụ chung thanh ở vị trí hàng đầu và cho dựng bia đá khắc bài thơ ngự chế ngay bên phải cổng chùa để ca ngợi cảnh sắc sơn thủy cùng tiếng chuông chùa ngân vang.
Trong kho tàng văn học dân gian và nghệ thuật truyền thống xứ Huế, hình ảnh tháp Phước Duyên soi bóng xuống mặt sông lững lờ trôi cùng tiếng chuông chùa điểm nhịp canh khuya đã đi vào những làn điệu hò mái nhì, mái đẩy và ca Huế sâu lắng. Mỗi độ xuân về hay trong những ngày rằm lễ Phật, dòng người hành hương từ khắp mọi miền lại thành kính bước qua những bậc đá bên bến thuyền để tìm về không gian thanh tịnh, lắng nghe tiếng gió thông reo hòa cùng tiếng kinh kệ trầm bổng.
Giá trị di sản Phật giáo bền vững bốn thế kỷ
Là một bộ phận cấu thành quan trọng của Quần thể Di tích Cố đô Huế được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc vinh danh là Di sản Văn hóa Thế giới năm 1993, ngôi cổ tự lưu giữ trọn vẹn chuỗi giá trị lịch sử, kiến trúc và cảnh quan sinh thái đặc sắc. Công tác bảo tồn khu di tích luôn chú trọng việc giữ gìn sự hài hòa giữa các hạng mục kiến trúc cổ như cổng Tam Quan, điện Đại Hùng với thảm thực vật vườn thông, vườn lan, hồ sen và rừng cây cổ thụ bao quanh ngọn đồi. Những giá trị tiêu biểu làm nên tầm vóc trường tồn của di tích có thể khái quát qua các điểm cốt lõi sau.
- Cội nguồn lịch sử mở cõi Đàng Trong: Khởi dựng từ năm 1601 gắn liền với huyền tích bà lão áo đỏ trên đồi Hà Khê và các đợt đại trùng tu thời chúa Nguyễn Phúc Chu cùng các vị vua triều Nguyễn.
- Biểu tượng kiến trúc Phật giáo cố đô: Nổi bật với tòa tháp Phước Duyên hình bát giác cao bảy tầng hướng ra bờ bắc sông Hương, kết hợp hài hòa cùng cổng Tam Quan và ngôi chánh điện điện Đại Hùng uy nghiêm.
- Kho tàng bảo vật quốc gia vô giá: Bảo tồn nguyên vẹn quả chuông Đại Hồng Chung đúc năm 1710 nặng hơn hai tấn và tấm bia đá Ngự kiến Thiên Mụ Tự bằng cẩm thạch dựng năm 1715.
- Tâm điểm cảnh quan và văn hóa tinh thần: Đứng đầu trong danh mục thắng cảnh đất thần kinh, kết nối không gian thiên nhiên sông núi với chiều sâu văn chương và đời sống tâm linh bản địa.
Trải qua hơn bốn trăm năm dâu bể, chùa Thiên Mụ vẫn sừng sững bên dòng sông Hương thơ mộng như một chứng nhân lịch sử bất diệt của văn hiến Thuận Hóa Phú Xuân. Để tiếp tục khám phá hệ thống dữ liệu bách khoa về các ngôi cổ tự, di tích lịch sử và danh nhân tiêu biểu trên địa bàn tỉnh, độc giả có thể truy cập chuyên trang thông tin văn hóa di sản Huế NSSC nhằm cảm nhận sâu sắc hơn vẻ đẹp trường tồn của miền di sản.
NSSC Huế
hue.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Huế.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Huế.
Bài liên quan
Ẩm thực Huế: những món ăn làm nên bản sắc đất Cố đô
Khám phá ẩm thực Huế qua các món ăn tiêu biểu như bún bò Huế, cơm hến, bánh bèo nậm lọc và nét ẩm thực cung đình.
Hướng dẫn khởi nghiệp từ nghề thủ công truyền thống tại Huế
Hướng dẫn khởi nghiệp từ nghề thủ công truyền thống tại Huế trong 5 bước, từ chọn nghề, chuẩn hóa sản phẩm đến bán hàng và tìm nguồn hỗ trợ.
Xếp lịch đoàn tham quan di sản Huế: giảm dồn khách tại điểm hẹn
Xếp lịch đoàn tham quan di sản Huế sát thực tế: kiểm tra giờ phục vụ, chia lượt đón, đặt thời gian đệm để giảm dồn khách và giữ nhịp trải nghiệm dễ chịu.



