Làng đúc đồng Phường Đúc - Tiếng chuông ngàn năm và đỉnh cao kim khí cố đô
NSSC HuếĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Tọa lạc dọc theo bờ nam dòng Hương Giang êm đềm, làng đúc đồng Phường Đúc thành phố Huế từ lâu đã khẳng định vị thế đỉnh cao của nghệ thuật luyện kim và đúc đồng cổ truyền Việt Nam. Trải qua hơn bốn trăm năm đỏ lửa không ngừng nghỉ, nơi đây đã tôi luyện nên những bàn tay vàng đúc nên hàng loạt kiệt tác kim khí đồ sộ cho vương triều Nguyễn, từ những cỗ đại bác thần công trấn giữ giang sơn đến những quả đại hồng chung ngân vang thấu tầng mây.
Lịch sử khởi nguồn vị thế của làng đúc đồng Phường Đúc
Sự hình thành và phát triển rực rỡ của nghề đúc đồng tại kinh đô Phú Xuân gắn liền với các cuộc thiên di lịch sử của người Việt và nhu cầu quân sự, chính trị, tôn giáo cấp thiết của các bậc vương giả phương Nam.
Công đức tổ nghề từ đất Bắc di cư
Theo tư liệu văn bia nhà thờ họ Nguyễn và truyền ngôn của các bô lão trong phường, tổ nghề đúc đồng xứ Huế là cụ Nguyễn Văn Lương, người làng Đông Mai thuộc huyện Lương Tài tỉnh Bắc Ninh ngày nay. Vào đầu thế kỷ XVII, cụ Nguyễn Văn Lương theo dòng người Nam tiến vào đất Thuận Hóa lập nghiệp. Nhận thấy doi đất màu mỡ ven bờ nam dòng sông Hương Huế có nguồn đất sét dẻo mịn tuyệt hảo để làm khuôn và hệ thống giao thông thủy vô cùng thuận tiện cho việc vận chuyển quặng đồng củi đốt, cụ đã chọn nơi đây dựng lò khai nghiệp.
Ban đầu, cụ cùng con cháu mở các lò đúc nhỏ sản xuất vật dụng sinh hoạt thường ngày như nồi, mâm, chảo, lư hương và nông cụ phục vụ dân sinh. Nhờ tay nghề tinh xảo và đạo đức nghề nghiệp nghiêm cẩn, tiếng lành đồn xa khắp cõi Đàng Trong, thu hút thợ kim khí từ các vùng Thanh Hóa, Nghệ An hội tụ về cùng mở rộng sản xuất. Trải qua nhiều đời kế nghiệp, khu vực này dần định hình thành năm xóm nghề sầm uất gồm xóm Giang Dinh, xóm Ái Mạng, xóm Bổn Bộ, xóm Chợ Trường và xóm Kinh Nhơn, hợp thành vùng đất Phường Đúc danh tiếng.
Cơ sở quân giới và xưởng đúc tiền chúa Nguyễn
Bước ngoặt lịch sử đưa làng đúc đồng Phường Đúc bước lên vũ đài trung tâm của quốc gia diễn ra vào thời các chúa Nguyễn cát cứ đất Phú Xuân. Để củng cố quốc phòng và khẳng định chủ quyền độc lập, các chúa Nguyễn đã trưng tập toàn bộ nghệ nhân tài hoa của Phường Đúc vào hệ thống Ty đúc tượng và Cục đúc tiền của triều đình.
Nơi đây trở thành công xưởng quân giới chiến lược, đúc hàng ngàn khẩu đại bác súng thần công, súng hỏa mai và vũ khí trang bị cho bộ binh và thủy quân Đại Việt. Bên cạnh vũ khí, các thợ đúc Phường Đúc còn đảm nhiệm trọng trách đúc tiền đồng lưu hành toàn quốc, đúc ấn tín hoàng gia và các loại chuông, khánh đồ tự khí cho hàng trăm ngôi quốc tự trên khắp dải đất miền Trung. Sự bảo trợ và tin cậy tuyệt đối của vương triều phong kiến đã tạo điều kiện tối thượng cho các nghệ nhân nơi đây nâng tầm kỹ nghệ đúc kim loại lên đỉnh cao bác học.
Kỹ nghệ chế tác cổ truyền tại làng đúc đồng Phường Đúc
Đúc đồng là một nghề thủ công nặng nhọc và tiềm ẩn nhiều rủi ro, đòi hỏi sự kết hợp tuyệt đối giữa kinh nghiệm cảm tính tinh nhạy và kiến thức luyện kim khoa học dân gian. Người thợ Phường Đúc phải nắm vững ba trụ cột bí truyền gồm tạo mẫu làm khuôn, luyện đồng pha hợp kim và kỹ thuật rót đồng chuẩn xác.
Kỹ thuật làm khuôn đất sét nung và sáp ong
Khâu quyết định sự thành bại của một sản phẩm đúc đồng chính là kỹ thuật làm khuôn đất sét. Đất sét làm khuôn phải là loại đất sét vàng dẻo quánh đào sâu dưới lòng đất, đem phơi khô đập tơi rồi sàng lọc sạch tạp chất. Người thợ trộn đất sét với cát mịn, trấu thiêu kết và bông gòn ngâm nước vôi theo tỷ lệ bí truyền để tạo thành khối hỗn hợp vừa có độ mịn màng vừa có độ xốp thoát khí khi kim loại nóng chảy đổ vào.
Khuôn đúc gồm hai phần tách biệt là khuôn ngoài (mang hoa văn âm bản) và khuôn ruột (lõi bên trong). Khoảng hở giữa hai lớp khuôn chính là độ dày thực tế của sản phẩm đồng sau này. Đối với các tác phẩm mỹ thuật có họa tiết chạm lộng phức tạp như lư đồng rồng chầu hay tượng Phật, nghệ nhân sử dụng kỹ thuật đúc mẫu sáp ong. Từng họa tiết hoa văn được đắp nổi tinh xảo bằng sáp ong pha nhựa thông; khi nung khuôn, sáp ong tan chảy thoát ra ngoài để lại khoảng trống rỗng tuyệt đối đón dòng đồng chảy vào lấp đầy từng chi tiết nhỏ nhất.
Bí quyết phối trộn đồng thiếc và đo nhiệt độ lửa
Bí quyết tạo nên âm thanh ngân vang thanh thoát của chuông đồng và độ bền vĩnh cửu của sản phẩm đúc Phường Đúc nằm ở bí quyết pha hợp kim đồng thiếc. Đồng đỏ nguyên chất dẻo mềm khó đúc chi tiết sắc nét, do đó người thợ phải phối trộn đồng đỏ với thiếc trắng, chì và một lượng nhỏ kim loại quý theo tỷ lệ vàng gia truyền.
Để đúc chuông đại hồng chung, tỷ lệ thiếc phải được tính toán chính xác tuyệt đối nhằm tạo nên độ vang giòn mà không làm thân chuông bị giòn vỡ dưới lực va đập của chày kình. Đặc biệt, người thợ cả hoàn toàn không có nhiệt kế cơ học mà quan sát nhiệt độ nước đồng nóng chảy lên đến hơn một ngàn độ C bằng mắt thường thông qua màu sắc của ngọn lửa lò luyện. Khi ngọn lửa chuyển từ sắc đỏ cam sang màu xanh biếc lấp lánh như mắt chim sẻ, người thợ cả mới gõ lệnh bắt đầu công đoạn rót đồng.
Kỹ thuật rót đồng nóng chảy và chạm khắc nguội
Khoảnh khắc khai lò rót đồng là thời khắc thiêng liêng và căng thẳng tột độ của cả xưởng đúc. Nồi đồng sôi sùng sục được hai thợ khỏe mạnh dùng đòn khiêng dài nhấc ra khỏi lò than rực đỏ. Dòng kim loại đỏ lỏng như dung nham núi lửa được rót dứt khoát, đều tay vào miệng phễu của khuôn đất đã được chôn sâu dưới hố cát ngầm để tránh nổ vỡ. Quá trình rót phải diễn ra liên tục, tuyệt đối không được gián đoạn để tránh tạo ngấn hay bọt khí bên trong thân sản phẩm.
Sau khi đồng nguội hoàn toàn trong nhiều ngày đêm, người thợ tiến hành dỡ khuôn đất nung. Tác phẩm thô ráp ban đầu được chuyển sang công đoạn làm nguội bằng giũa, đục và giấy nhám mịn. Các nghệ nhân dùng đục sắt gõ tỉ mỉ từng chi tiết hoa văn mây nước, vảy rồng, cánh sen và chữ Hán khắc nổi trên thân đồng. Cuối cùng, sản phẩm được đánh bóng hoặc hun màu giả cổ bằng nước lá thảo mộc tự nhiên, tạo nên lớp gỉ đồng trầm mặc uy nghiêm mang đậm phong vị cố đô.
| Công đoạn kỹ nghệ đúc | Nguyên liệu và công cụ gia công | Bí quyết kỹ thuật và yêu cầu chuẩn mực |
|---|---|---|
| Chế tác tạo khuôn đúc | Đất sét dẻo mịn, tro trấu mục, bông gòn, sáp ong | Tạo độ thoát khí hoàn hảo, khuôn mẫu sáp ong đắp hoa văn nổi sắc sảo |
| Phối trộn nguyên liệu quặng | Đồng đỏ thanh khiết, thiếc trắng, chì, kẽm | Tỷ lệ hợp kim chuẩn xác tạo độ bền cơ học và âm vang đặc trưng |
| Nung lò và luyện kim lỏng | Than đá, quạt gió công suất lớn, nồi nấu đất chịu nhiệt | Đo nhiệt độ qua sắc lửa ngọn xanh biếc, kim loại nóng chảy đồng nhất |
| Rót đồng vào khuôn mẫu | Đòn khiêng sắt, phễu dẫn dòng kim loại lỏng | Rót dứt khoát liên tục một mạch, khuôn vùi cát nén chống nứt vỡ |
| Chạm khắc nguội hoàn thiện | Ve đục sắt tôi cứng, búa tay, giũa thép, sáp đánh bóng | Chạm tỉa sắc nét hoa văn rồng phượng, chữ Hán và gọt giũa ba-via phẳng mịn |
Các kiệt tác di sản đỉnh cao của làng đúc đồng Phường Đúc
Dưới bàn tay tài hoa của các thế hệ nghệ nhân Phường Đúc, hàng loạt công trình kim khí vĩ đại đã ra đời, trở thành bảo vật quốc gia vô giá trường tồn cùng thời gian và làm rạng danh nền văn hiến Việt Nam.
Tuyệt tác Cửu Đỉnh sừng sững tại sân Thế Miếu
Công trình đúc đồng vĩ đại bậc nhất và là đỉnh cao chói lọi của nghệ thuật kim khí Việt Nam chính là bộ Cửu Đỉnh Hoàng cung Huế. Được vua Minh Mạng hạ lệnh đúc vào mùa đông năm 1835 và hoàn thành năm 1837, chín chiếc đỉnh đồng khổng lồ nặng hơn hai mươi tấn tượng trưng cho sự vững bền muôn năm của non sông xã tắc được đặt trang trọng trước sân Thế Miếu trong khuôn viên Đại Nội Huế.

Mỗi chiếc đỉnh đồng là một bách khoa toàn thư địa lý và văn hóa sinh động, chạm nổi 153 mảng phù điêu tinh xảo mô tả trọn vẹn cảnh sắc núi sông, biển đảo bờ cõi (Biển Đông, Biển Nam, Biển Tây), muông thú, hoa cỏ, vũ khí và sản vật trù phú của đất nước thống nhất. Kỹ thuật đúc liền khối những chiếc đỉnh khổng lồ cao hơn hai thước với hoa văn tinh xảo không một lỗi rỗ khí là minh chứng hùng hồn cho trình độ luyện kim phi thường của các nghệ nhân Phường Đúc thế kỷ XIX.
Cửu vị Thần công uy nghiêm trấn giữ Kinh thành
Năm 1803, ngay sau khi thống nhất non sông và lên ngôi hoàng đế, vua Gia Long đã truyền thu thập toàn bộ vũ khí đồng của triều Tây Sơn giao cho thợ Phường Đúc nấu chảy để đúc thành chín cỗ súng thần công đồ sộ mang tên Cửu vị Thần công Kinh thành Huế. Chín khẩu súng thần công được chia thành hai nhóm gồm Tứ thời (Xuân, Hạ, Thu, Đông) và Ngũ hành (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ).

Mỗi khẩu thần công dài tới 5,1 mét, nặng hơn mười tấn, trên thân súng chạm khắc tỉ mỉ các văn bản chữ Hán chỉ dẫn cách dùng thuốc súng, tên các vị chỉ huy giám sát cùng những dải hoa văn chạm lộng rồng mây tinh tế. Đây không chỉ là những vũ khí mang tính biểu tượng bảo vệ kinh đô vương triều mà còn là những tác phẩm điêu khắc kim loại độc nhất vô nhị được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia của Việt Nam.
Đại hồng chung chùa Thiên Mụ ngân vang dòng Hương
Bên cạnh các bảo vật vương triều, dấu ấn tâm linh sâu đậm nhất của làng nghề chính là nghệ thuật đúc chuông chùa. Tiêu biểu hàng đầu là quả chùa Thiên Mụ có quả đại hồng chung do chúa Nguyễn Phúc Chu sai các nghệ nhân Phường Đúc đúc vào năm 1710. Quả chuông đồng nặng tới hơn hai tấn, cao 2,5 mét, là một trong những quả chuông cổ có kích thước và vẻ đẹp hoàn mỹ bậc nhất nước ta.
Khi tiếng chuông Thiên Mụ buông lơi lúc hoàng hôn hay buổi sớm mai thanh tịnh, âm thanh trầm ấm thanh thoát lan tỏa khắp mặt nước dòng Hương Giang, vượt qua những lũy tre làng chạm đến tận chân dãy Ngự Bình. Bí quyết pha đồng thiếc của người thợ Phường Đúc giúp sóng âm ngân nga kéo dài hàng chục giây mà không chát chúa, gieo vào lòng người sự an nhiên tự tại giữa chốn vô thường. Ngoài chuông chùa Thiên Mụ, chuông chùa Từ Đàm, chuông chùa Báo Quốc và hàng ngàn ngôi chùa lớn khắp ba miền Bắc Trung Nam đều mang dấu ấn bàn tay người thợ Phường Đúc.
- Bộ Cửu Đỉnh đúc thời Minh Mạng: Chín chiếc đỉnh đồng bảo vật quốc gia đặt tại sân Thế Miếu khắc họa 153 bức phù điêu non sông.
- Cửu vị Thần công thời Gia Long: Chín khẩu súng đại bác bằng đồng đồ sộ trấn giữ hai bên cửa Ngọ Môn và Kỳ Đài Kinh thành.
- Đại hồng chung chùa Thiên Mụ thời chúa Nguyễn: Quả chuông đồng nặng trên hai tấn với âm vang trầm ấm linh thiêng bên sông Hương.
- Hệ thống vạc đồng Hoàng cung: Các vạc đồng thời chúa Nguyễn chạm khắc thú dữ và hoa văn cổ kính đặt tại điện Cần Chánh và sân rồng.
- Hệ thống chuông đồng tượng Phật khắp cả nước: Cung cấp hàng ngàn tượng đồng, chuông khánh cho các di tích tâm linh trên toàn quốc.
Tiếp nối ngọn lửa di sản ở làng đúc đồng Phường Đúc
Bước vào thời kỳ hiện đại, trước sự cạnh tranh của các sản phẩm kim khí công nghiệp đúc sẵn giá rẻ, làng nghề Phường Đúc từng trải qua những giai đoạn thăng trầm đầy thử thách. Thế nhưng, tình yêu nghề sắt son và lòng tự hào gia tộc đã thôi thúc các thế hệ nghệ nhân kiên trì giữ lửa lò nung.
Tâm huyết bảo tồn nghề của nghệ nhân lão thành
Trong công cuộc giữ gìn và phát triển làng nghề hôm nay, tiêu biểu nhất là nghệ nhân nhân dân Nguyễn Văn Sính. Sinh ra trong dòng tộc có hơn mười đời theo nghề đúc đồng danh tiếng, ông đã kế thừa trọn vẹn những bí quyết gia truyền từ thời tổ tiên và không ngừng nghiên cứu cải tiến kỹ thuật đúc các tác phẩm kim khí quy mô cực lớn.
Chính nghệ nhân Nguyễn Văn Sính cùng các cộng sự tại Phường Đúc đã trực tiếp tham gia đúc hàng loạt công trình thế kỷ như tượng đài Bác Hồ, tượng Phật hoàng Trần Nhân Tông, chuông đồng nặng ba mươi tấn trên đỉnh Fansipan hay đại hồng chung chùa Bái Đính lớn nhất Đông Nam Á. Ông không chỉ nâng tầm thương hiệu đúc đồng xứ Huế trên trường quốc tế mà còn miệt mài đào tạo nghề cho hàng trăm người thợ trẻ, bảo đảm ngọn lửa lò đúc truyền thống không bao giờ bị nguội tắt bên bờ sông Hương.
Không gian văn hóa làng nghề gắn kết di sản cố đô
Ngày nay, làng đúc đồng Phường Đúc đã được quy hoạch bảo tồn như một điểm đến văn hóa trải nghiệm hấp dẫn trên bản đồ du lịch di sản Huế. Du khách đến đây có thể ghé thăm các lò đúc rực lửa bên đường Bùi Thị Xuân, tận mắt chứng kiến công đoạn nhào đất làm khuôn, nung đồng và chạm khắc hoa văn tinh xảo.
Mỗi dịp Festival Nghề truyền thống Huế diễn ra, Phường Đúc luôn là tâm điểm của các hoạt động trình diễn đúc chuông ngoài trời, thu hút sự thán phục của đông đảo bạn bè trong nước và quốc tế. Nghề đúc đồng không chỉ mang lại sinh kế vững bền cho hàng trăm hộ dân mà còn là linh hồn sống động minh chứng cho sức sáng tạo bền bỉ của người thợ thủ công xứ Huế.
Đồng hành cùng hành trình bảo tồn và lan tỏa các giá trị văn hóa vật thể lẫn phi vật thể của vùng đất cố đô, cổng thông tin Huế NSSC liên tục cập nhật những tư liệu chuyên khảo và hình ảnh chân thực về các làng nghề truyền thống. Trải qua bao thế kỷ thăng trầm, làng đúc đồng Phường Đúc vẫn mãi là niềm kiêu hãnh của xứ Huế, ngân vang tiếng chuông thanh tịnh và ngời sáng tinh hoa kim khí đất Việt muôn đời.
NSSC Huế
hue.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Huế.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Huế.
Bài liên quan
Làng gốm cổ Phước Tích - Nghệ thuật gốm sành om niêu năm trăm năm bên dòng sông Ô Lâu
Làng gốm cổ Phước Tích lưu giữ di sản gốm sành om niêu tiến vua hơn năm trăm năm tuổi. Khám phá kỹ nghệ lò cóc cổ truyền và không gian nhà rường bên dòng Ô Lâu.
Làng nón lá Tây Hồ - Hồn thơ di sản chìm nổi bên dòng sông Như Ý
Làng nón lá Tây Hồ tại xứ Huế lưu giữ nghệ thuật chằm nón bài thơ độc bản. Khám phá kỹ nghệ mười sáu vành nan tre và hồn cốt văn hóa cố đô qua từng nếp lá.
Lễ hội cầu ngư Thuận An - Hồn cốt văn hóa biển trăm năm xứ Huế
Lễ hội cầu ngư Thuận An là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia hơn 500 năm tuổi tại làng biển Thai Dương Hạ. Sự kiện tôn vinh tiền hiền Trương Quý Công và nghề biển.



