Bỏ qua đến nội dung

Đại Nội Huế - Biểu tượng kiến trúc hoàng cung triều Nguyễn bên sông Hương

Tọa lạc bên bờ bắc dòng Hương Giang thơ mộng, Đại Nội Huế kết tinh nghệ thuật quy hoạch đô thị cổ truyền và tư tưởng triết học phương Đông suốt mười ba đời vua nhà Nguyễn. Quần thể cung điện bề thế này là hạt nhân lịch sử đưa cố đô trở thành Di sản Văn hóa Thế giới đầu tiên của Việt Nam.

NSSC HuếĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh cổng Ngọ Môn uy nghiêm dẫn vào khu trung tâm Đại Nội Huế

Nằm ở trung tâm vòng Kinh thành uy nghi thuộc địa phận phường Thuận Hòa, Đại Nội Huế bao gồm hai vòng thành đồng tâm là Hoàng thành Huế và Tử Cấm thành. Khởi dựng từ mùa hè năm 1804 trên nền cũ của phủ Chúa Nguyễn tại Phú Xuân, quần thể kiến trúc này từng chứng kiến những quyết sách chính trị trọng đại định hình diện mạo lãnh thổ quốc gia suốt gần một thế kỷ rưỡi trước khi trở thành di sản văn hiến vô giá của nhân loại.

Vị thế địa chiến lược và lịch sử kiến thiết Đại Nội Huế

Lịch sử hình thành Đại Nội Huế gắn liền với tầm nhìn địa chính trị sâu rộng của các bậc tiền nhân từ thuở mở cõi Đàng Trong cho đến ngày giang sơn thu về một mối. Quá trình lựa chọn mặt bằng, khảo sát thủy văn và huy động sức dân đắp lũy xây thành tại kinh đô Phú Xuân Huế phản ánh trình độ tổ chức quốc gia quy củ của vương triều Nguyễn đầu thế kỷ mười chín.

Khảo sát phong thủy và khởi dựng hoàng cung

Mạch nguồn đô thị tại vùng đất Thuận Hóa Phú Xuân đã được hun đúc qua nhiều thế kỷ trước khi nhà Nguyễn chính thức định đô. Trải qua những biến thiên lịch sử cuối thế kỷ mười tám, năm 1802, vua Gia Long lên ngôi hoàng đế, thống nhất toàn vẹn dải đất hình chữ S từ ải Nam Quan đến mũi Cà Mau và quyết định chọn Phú Xuân làm kinh đô của nước Việt Nam thống nhất.

Ngay từ mùa xuân năm 1803, nhà vua đã đích thân cùng đội ngũ quan lại tinh thông địa lý khảo sát toàn bộ địa hình bờ bắc sông Hương Huế để hoạch định mặt bằng kinh sư mới. Phía trước mặt thành lấy ngọn núi Ngự Bình Huế cân đối làm tiền án che chắn, dòng Hương Giang uốn lượn mềm mại đóng vai trò minh đường tụ thủy, còn hai cồn đất tự nhiên giữa dòng sông là cồn Hến ở phía đông và cồn Dã Viên ở phía tây tạo nên thế tả thanh long và hữu bạch hổ chầu phục về trung tâm.

Mùa hè tháng tư âm lịch năm 1804, công cuộc kiến thiết Đại Nội Huế chính thức được khởi công dưới sự chỉ đạo trực tiếp của các đại thần trụ cột trong triều, tiêu biểu là danh tướng Nguyễn Văn Thành.

Trong khi vòng Kinh thành có bình đồ gần vuông với hệ thống pháo đài, pháo nhãn và chín khẩu Cửu vị Thần công Kinh thành Huế uy dũng bảo vệ vòng ngoài, thì khu vực hoàng cung bên trong lại tuân thủ nghiêm ngặt triết lý Dịch học và lễ chế Nho giáo.

Dấu ấn quy hoạch dưới thời vua Minh Mạng

Nếu công lao khai mở và định vị mặt bằng thuộc về vị hoàng đế khai quốc, thì diện mạo kiến trúc hoàn chỉnh, đăng đối và tráng lệ của Đại Nội Huế hiện tồn lại mang đậm dấu ấn cải cách của vua Minh Mạng.

Nhà vua cho khởi dựng Thế Tổ Miếu cùng đài Hiển Lâm Các vào năm 1821 để ghi nhớ công đức tổ tiên, xây dựng nhà hát cổ Duyệt Thị Đường vào năm 1826, cải tạo toàn diện cổng chính phía nam thành lầu Ngọ Môn Huế vào năm 1833 và đồng thời cho di dời điện Thái Hòa lùi về phía bắc để nâng cao nền đài thêm uy nghiêm.

Hệ thống thủy đạo bao quanh và xuyên suốt bên trong hoàng cung cũng được tính toán kỹ lưỡng để vừa điều hòa vi khí hậu mùa hè khắc nghiệt xứ Trung, vừa đảm nhiệm chức năng tiêu thoát nước mùa mưa lũ.

Dưới các triều vua kế tiếp như Thiệu Trị, Tự Đức, vua Thành Thái, vua Duy Tân và Khải Định, nhiều hạng mục trong hoàng cung tiếp tục được tu bổ, tôn tạo và bổ sung thêm những nét chấm phá nghệ thuật mới. Trải qua biến cố lịch sử như sự kiện Thất thủ Kinh đô ngày 23 tháng 5 âm lịch năm 1885 dưới thời vua Hàm Nghi và phụ chính đại thần Tôn Thất Thuyết, hay những cuộc chiến tranh vệ quốc trong thế kỷ hai mươi như chiến dịch Xuân Mậu Thân 1968 tại mặt trận Huế, dù nhiều tòa điện cổ bị tàn phá nặng nề nhưng cốt cách quy hoạch tổng thể của hoàng cung vẫn kiên cường trụ vững.

Quy hoạch trục thần đạo và kiến trúc trong Đại Nội Huế

Toàn bộ không gian Đại Nội Huế được tổ chức trên mặt bằng hình chữ nhật gần vuông với các cạnh khoảng sáu trăm mét, bao bọc bởi tường gạch cao hơn bốn mét và hào nước Kim Thủy bảo vệ bốn phía. Nghệ thuật quy hoạch nơi đây tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc đối xứng qua trục thần đạo Bắc - Nam cùng quy luật dịch lý Tả nam hữu nữ, Tả văn hữu võ và Tiền triều hậu tẩm.

Trục kiến trúc đại triều nơi khu vực Hoàng thành

Điểm khởi đầu ấn tượng nhất trên trục thần đạo chính tâm của Hoàng thành Huế là cổng Ngọ Môn nhìn thẳng về hướng nam.

Phía trên nền đài đồ sộ là lầu Ngũ Phụng được kết cấu từ một trăm cây cột gỗ lim vững chãi đỡ chín bộ mái lợp ngói lưu ly vàng ở phần chính giữa và ngói lưu ly xanh ở hai dải cánh bên.

Tâm điểm hội tụ mọi ánh nhìn nơi đây chính là tòa điện Thái Hòa nguy nga tọa lạc trên nền đá cao hơn hai mét, nơi đặt ngai vàng quyền lực tối cao của mười ba vị hoàng đế triều Nguyễn.

Kiến trúc điện Thái Hòa là đỉnh cao của kỹ thuật dựng nhà rường truyền thống xứ Huế với lối kết cấu trùng thiềm điệp ốc gồm tiền điện bảy gian hai chái nối liền chính điện năm gian hai chái thông qua hệ thống trần vòm vỏ cua tinh xảo.

Ngay phía sau chính điện hướng về cổng Đại Cung Môn là hai tòa Tả Vu và Hữu Vu nằm đối xứng hai bên sân chầu.

Toàn cảnh kiến trúc uy nghiêm bên trong quần thể Đại Nội Huế
Toàn cảnh kiến trúc uy nghiêm bên trong quần thể Đại Nội Huế

Hình 1 - Vẻ đẹp cổ kính và bố cục đăng đối của các công trình kiến trúc cung đình bên trong Đại Nội Huế.

Vòng Tử Cấm thành thâm nghiêm và hệ thống miếu thờ

Nằm lùi sâu phía sau điện Thái Hòa trên trục chính tâm là vòng Tử Cấm thành, khu vực nội đình thâm nghiêm dành riêng cho cuộc sống sinh hoạt hằng ngày của nhà vua, hoàng hậu và các bậc phi tần.

Hai bên tả hữu của Tử Cấm thành được quy hoạch mạch lạc theo chức năng phục vụ hoàng gia, phía đông bố trí viện Thái Y chăm sóc sức khỏe, Thượng Thiện Sở phụ trách chế biến các món cơm Vua cung đình Huế cùng nhà hát Duyệt Thị Đường, trong khi phía tây là nơi tọa lạc của hệ thống cung thất dành cho các bậc mẫu hậu.

Nổi bật ở khu vực phía tây Hoàng thành là hai quần thể cung điện quy mô lớn gồm cung Diên Thọ và cung Trường Sanh, nơi phụng dưỡng các vị Hoàng thái hậu và Thái hoàng thái hậu qua nhiều triều đại.

Phía tây có Hưng Tổ Miếu thờ thân phụ vua Gia Long và bề thế nhất là Thế Tổ Miếu thờ mười vị hoàng đế triều Nguyễn. Đứng sừng sững trước sân Thế Tổ Miếu là đài Hiển Lâm Các cao mười bảy mét gồm ba tầng mái gỗ uy nghi, đóng vai trò mốc chuẩn chiều cao mà không một công trình nào trong toàn bộ hoàng cung được phép xây vượt quá.

Phía đông bắc của Hoàng thành còn lưu giữ dấu tích của khu vực Phủ Nội Vụ, cơ quan quản lý kho tàng, vật phẩm ngự dụng và điều hành các công xưởng thủ công nghiệp của triều đình, cùng hai khu vườn thượng uyển danh tiếng là vườn Cơ Hạ và vườn Thiệu Phương.

| Hạng mục kiến trúc | Vị trí trong quy hoạch | Niên đại khởi dựng chính | Chức năng lịch sử và đặc trưng kiến trúc cốt lõi |

| --- | --- | --- | --- |

| Ngọ Môn Huế | Cổng chính phía nam Hoàng thành | Năm 1833 (thời vua Minh Mạng) | Cổng chính hoàng cung kết hợp lễ đài, kết cấu nền đá chữ U 5 lối đi và lầu Ngũ Phụng 9 bộ mái gỗ lim lợp ngói lưu ly. |

| Điện Thái Hòa | Trung tâm trục thần đạo Hoàng thành | Năm 1805, dời và trùng tu năm 1833 | Nơi đặt ngai vàng cử hành lễ Đại Triều Nghi, kiến trúc trùng thiềm điệp ốc với 80 cột gỗ lim sơn son thếp vàng. |

| Thế Tổ Miếu | Góc tây nam bên trong Hoàng thành | Năm 1821 – 1822 (thời vua Minh Mạng) | Miếu thờ chính của các vị vua nhà Nguyễn, quy mô 9 gian 2 chái kép cùng sân chầu đặt bộ Cửu Đỉnh bằng đồng. |

| Hiển Lâm Các | Phía nam sân Thế Tổ Miếu | Năm 1821 – 1822 (thời vua Minh Mạng) | Đài kỷ niệm công đức các vua và công thần nhà Nguyễn, công trình gỗ 3 tầng cao 17m giữ kỷ lục chiều cao trong hoàng cung. |

| Duyệt Thị Đường | Góc đông nam trong Tử Cấm thành | Năm 1826 (thời vua Minh Mạng) | Nhà hát hoàng gia cổ nhất Việt Nam còn bảo tồn nguyên trạng, không gian trình diễn Nhã nhạc và tuồng cổ cung đình. |

| Cung Diên Thọ | Phía tây khu vực Hoàng thành | Năm 1804, mở rộng qua các đời vua | Quần thể cung thất phụng dưỡng Hoàng thái hậu với chính điện Diên Thọ, tạ Trường Du và khương ninh các thanh tịnh. |

Những bảo vật quốc gia và di sản tư liệu tại Đại Nội Huế

Vượt lên trên giá trị của những bức tường thành rêu phong hay những mái điện uy nghi, Đại Nội Huế còn là một bảo tàng sống động lưu giữ hàng loạt bảo vật quốc gia cùng các di sản văn hóa phi vật thể và di sản tư liệu thế giới. Mỗi hiện vật đồng đúc, mỗi ô thơ chạm khắc trên gỗ hay mỗi làn điệu cổ nhạc vang vọng nơi đây đều chứa đựng mật mã văn hóa của cả một thời đại lịch sử.

Tuyệt tác đúc đồng và mỹ thuật trang trí cung đình

Đặt trang trọng thành một hàng ngang trước sân Thế Tổ Miếu và phía bắc đài Hiển Lâm Các là bộ Cửu Đỉnh Hoàng cung Huế, kiệt tác nghệ thuật đúc đồng tiêu biểu bậc nhất của Việt Nam thế kỷ mười chín. Được vua Minh Mạng truyền chỉ khởi đúc từ mùa đông năm 1835 và hoàn thành vào mùa xuân năm 1837 bởi những nghệ nhân tài hoa của làng đúc đồng Phường Đúc, chín chiếc đỉnh đồng mang tên Cao Đỉnh, Nhân Đỉnh, Chương Đỉnh, Anh Đỉnh, Nghị Đỉnh, Thuần Đỉnh, Tuyên Đỉnh, Dụ Đỉnh và Huyền Đỉnh ứng với miếu hiệu của các vị hoàng đế nhà Nguyễn.

Trên bầu bụng của chín chiếc đỉnh đồng, các nghệ nhân đã chạm nổi tổng cộng một trăm sáu mươi hai bức họa đồ tinh xảo, tạo nên một bộ bách khoa toàn thư bằng hình ảnh về đất nước Việt Nam thống nhất.

Bên cạnh nghệ thuật đúc đồng, không gian nội ngoại thất của các cung điện trong Đại Nội Huế còn tỏa sáng bởi hệ thống Thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế, di sản tư liệu thế giới được UNESCO công nhận vào năm 2016. Đặc biệt, kỹ nghệ Pháp lam cung đình Huế với chất liệu đồng tráng men nhiều màu nung ở nhiệt độ cao cùng tài hoa chạm bạc từ làng kim hoàn Kế Môn đã mang lại vẻ đẹp rực rỡ, bền màu hàng trăm năm trước nắng mưa khắc nghiệt.

Không gian diễn xướng cổ nhạc và kho tàng sử liệu

Trong bức tranh văn hóa phi vật thể của hoàng cung, Nhã nhạc cung đình Huế giữ vị trí linh hồn âm nhạc gắn liền với mọi nghi lễ trọng đại của vương triều. Từng vang lên trang nghiêm tại sân Đại Triều Nghi trước điện Thái Hòa, tại Thế Tổ Miếu hay trong các kỳ lễ tế đàn Nam Giao và lễ tế Xã Tắc cố đô Huế, Nhã nhạc quy tụ hệ thống dàn nhạc phong phú như nhạc Huyền, nhạc Ty trúc tế nhạc, nhạc Đại nhạc cùng các vũ khúc bát dật, lục cúng hoa đăng trang nhã. Tại nhà hát cổ Duyệt Thị Đường bên trong Tử Cấm thành, di sản âm nhạc bác học được UNESCO vinh danh năm 2003 này vẫn được lưu truyền và bảo tồn nguyên vẹn cấu trúc bài bản cổ truyền.

Không chỉ là không gian lễ nhạc, khu vực Quốc Sử Quán và Nội Các gắn liền với hoạt động hành chính của Đại Nội Huế xưa còn là nơi biên soạn và lưu trữ khối tư liệu Mộc bản và Châu bản triều Nguyễn vô giá. Hàng vạn văn bản hành chính có bút tích phê duyệt bằng mực son của các vị hoàng đế cùng những bộ chính sử đồ sộ như Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí hay Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ đã phản ánh trung thực mọi mặt hoạt động quản trị đất nước, dấu ấn của các bậc danh thần như Nguyễn Tri Phương hay Đặng Huy Trứ, và công cuộc bảo vệ chủ quyền biên cương, biển đảo. Bên cạnh đó, nét thanh tao của văn hóa ẩm thực hoàng cung với chè cung đình Huế, trà cung đình Huế hay hương thơm dịu nhẹ từ hạt sen hồ Tịnh Tâm cũng bắt nguồn từ chính đời sống sinh hoạt tinh tế nơi nội cung xưa.

Giá trị di sản thế giới và bảo tồn Đại Nội Huế

Trải qua hơn hai thế kỷ tồn tại giữa dòng chảy lịch sử dân tộc, Đại Nội Huế vẫn giữ vững vị thế là quần thể thành quách và cung điện quân chủ duy nhất tại Việt Nam còn bảo lưu được cấu trúc tổng thể tương đối nguyên vẹn. Giá trị của di tích không chỉ nằm ở quy mô vật chất đồ sộ mà còn ở triết lý kiến trúc nhân văn hòa quyện chặt chẽ với cảnh quan tự nhiên vùng đất cố đô.

Tầm vóc kiến trúc cổ truyền được UNESCO vinh danh

Ngày 11 tháng 12 năm 1993, tại kỳ họp thứ mười bảy của Ủy ban Di sản Thế giới tổ chức ở Colombia, Quần thể di tích Cố đô Huế mà hạt nhân trung tâm là Đại Nội Huế đã chính thức được UNESCO ghi danh vào danh mục Di sản Văn hóa Thế giới theo các tiêu chí nghiêm ngặt về lịch sử và kiến trúc. Hội đồng Quốc tế về Di tích và Di chỉ đánh giá cao quần thể này như một minh chứng kiệt xuất cho quyền lực của một vương triều phong kiến Việt Nam đã lùi vào quá khứ, đồng thời là hình mẫu tiêu biểu của một kinh đô phương Đông hoàn chỉnh được quy hoạch đồng bộ từ thành lũy phòng thủ, cung điện hành chính, miếu thờ tâm linh đến hệ thống lăng tẩm như lăng Gia Long Huế, lăng Minh Mạng Huế, lăng Tự Đức Huế hay lăng Khải Định Huế.

Mối giao cảm hài hòa giữa kiến trúc gỗ truyền thống của Đại Nội Huế với cảnh sắc chùa Thiên Mụ, đàn Nam Giao triều Nguyễn hay nhịp cầu duyên dáng cầu Trường Tiền Huế đã dệt nên diện mạo đô thị di sản sinh thái đặc trưng của miền Trung.

Công tác trùng tu khoa học và số hóa di sản

Sau ngày đất nước hòa bình và thống nhất, công tác bảo tồn, tu bổ và phục hồi các hạng mục kiến trúc bên trong Đại Nội Huế luôn được Nhà nước cùng các tổ chức quốc tế đặc biệt chú trọng theo đúng Công ước Bảo vệ Di sản Văn hóa và Thiên nhiên Thế giới năm 1972. Hàng trăm dự án trùng tu lớn nhỏ đã được triển khai bài bản dựa trên hồ sơ khảo cổ học, tư liệu bản vẽ cổ, ảnh tư liệu lịch sử và sự tham gia trực tiếp của đội ngũ nghệ nhân mộc, nề ngõa, khảm sành sứ truyền thống cùng các chuyên gia bảo tồn như Đỗ Hữu Triết.

Đặc biệt, vào các kỳ Festival Huế, không gian Hoàng thành và Tử Cấm thành lại bừng sáng với các chương trình tái hiện nghi lễ cung đình cổ truyền và tôn vinh nghề may áo dài truyền thống Huế, góp phần đưa di sản sống động bước vào đời sống văn hóa đương đại.

  • Giá trị quy hoạch đô thị cổ: Bảo lưu nguyên vẹn mô hình thành quách ba vòng đồng tâm gồm Kinh thành, Hoàng thành và Tử Cấm thành gắn kết hữu cơ với hệ thống sông hồ phong thủy tự nhiên.
  • Đỉnh cao mỹ thuật cung đình: Hội tụ tinh hoa kiến trúc nhà rường trùng thiềm điệp ốc, nghệ thuật chạm khắc gỗ sơn son thếp vàng, khảm sành sứ, đúc đồng và chế tác pháp lam thế kỷ XIX.
  • Tổ hợp di sản đa tầng: Nơi giao thoa của nhiều danh hiệu UNESCO danh giá từ Di sản Văn hóa Thế giới, Kiệt tác Di sản Truyền khẩu và Phi vật thể đến hệ thống Di sản Tư liệu Thế giới.
  • Biểu tượng văn hiến quốc gia: Khẳng định ý chí thống nhất lãnh thổ, bản lĩnh văn hóa độc lập và truyền thống gìn giữ di sản bền bỉ của dân tộc Việt Nam qua nhiều thế kỷ.

Trải qua hơn hai trăm năm thăng trầm cùng vận mệnh đất nước, Đại Nội Huế vẫn sừng sững bên dòng Hương Giang như một cuốn biên niên sử bằng kiến trúc khắc ghi trí tuệ, tài hoa và tâm hồn của các thế hệ nghệ nhân Việt Nam. Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa quy phạm lễ nghi cung đình với cảnh sắc thiên nhiên thơ mộng đã biến nơi đây thành điểm tựa tinh thần quý báu trong kho tàng văn hóa dân tộc. Trên hành trình gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hiến bản địa, chuyên trang Huế NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác nhằm tôn vinh trọn vẹn sức sống trường tồn của quần thể di sản cố đô.

Chia sẻ:
HC

NSSC Huế

hue.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Huế.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Huế.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất