Bỏ qua đến nội dung

Làng gốm cổ Phước Tích - Nghệ thuật gốm sành om niêu năm trăm năm bên dòng sông Ô Lâu

Hình thành từ thời vua Lê Thánh Tông bên bờ sông Ô Lâu, làng gốm cổ Phước Tích nổi danh khắp chốn kinh kỳ với kỹ nghệ chế tác gốm sành không tráng men độc đáo, trong đó những chiếc om ngự tiến vua đã trở thành bảo vật ẩm thực cung đình triều Nguyễn.

NSSC HuếĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Toàn cảnh dòng sông Ô Lâu hiền hòa uốn lượn ôm trọn không gian làng gốm cổ Phước Tích rợp bóng cây xanh

Tọa lạc tại vùng giáp ranh giữa hai dải đất Thừa Thiên Huế và Quảng Trị, làng gốm cổ Phước Tích thuộc xã Phong Hòa huyện Phong Điền là một trong những trung tâm gốm sành cổ truyền danh tiếng bậc nhất miền Trung. Trải qua hơn nửa thiên niên kỷ thăng trầm cùng lịch sử đất nước, di sản gốm sành Phước Tích với những chiếc om ngự tiến vua mộc mạc không tráng men đã khẳng định một vị thế văn hóa độc tôn trong hệ thống đồ gia dụng hoàng gia triều Nguyễn và đời sống dân sinh Đại Việt.

Lịch sử hơn năm trăm năm của làng gốm cổ Phước Tích

Mạch nguồn hình thành và hưng thịnh của trung tâm gốm sành ven dòng sông Ô Lâu gắn liền với quá trình mở mang bờ cõi về phương Nam của các triều đại phong kiến Việt Nam. Từ một mảnh đất hoang sơ bồi tụ phù sa, nơi đây đã chuyển mình thành một làng nghề thủ công trù phú bậc nhất chốn kinh kỳ.

Cội nguồn lập làng thời Hồng Đức bên dòng sông Ô Lâu

Theo sử liệu địa phương và văn bia gia phả còn lưu giữ trang trọng tại ngôi đình cổ, ngôi làng được thành lập vào năm 1470 dưới triều vua Lê Thánh Tông niên hiệu Hồng Đức. Sau chiến dịch bình định phương Nam thắng lợi, triều đình khuyến khích binh lính và lưu dân khai hoang lập ấp tại vùng đất châu Ô châu Lý mới sáp nhập. Nhận thấy doi đất hình cánh cung Cồn Dương được ôm trọn bởi ba bề sông nước hữu tình, các bậc tiền nhân đã chọn nơi đây làm chốn dừng chân định cư lâu dài.

Ban đầu khi mới thành lập, làng mang tên là Phúc Giang với hàm ý cầu mong một vùng đất ven sông luôn trĩu nặng phúc lành cho muôn dân. Đến thời kỳ phong trào Tây Sơn quật khởi cuối thế kỷ XVIII, làng được đổi tên thành Hoàng Giang để tôn vinh dòng họ khai canh lập ấp. Bước sang đầu thế kỷ XIX, dưới thời vua Gia Long khai sáng vương triều Nguyễn, tên làng chính thức được đổi thành Phước Tích mang ý niệm triết lý sâu xa là tích lũy phước đức nghìn đời cho con cháu hậu thế.

Công đức khai canh của ngài Hoàng Minh Hùng

Nhân vật lịch sử có công lao to lớn nhất trong việc khai hoang bờ cõi và đặt nền móng cho nghề làm gốm tại đây là ngài Hùng Minh Hầu Hoàng Minh Hùng khai canh lập ấp, một vị tướng lĩnh tài ba quê gốc ở phủ Diễn Châu tỉnh Nghệ An. Sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân sự cùng đại quân của vua Lê Thánh Tông, ngài đã chiêu mộ bà con đồng hương cùng gia quyến thuộc mười hai dòng họ lớn vượt đèo dốc vào định cư tại dải đất ven sông Ô Lâu.

Nhận thấy điều kiện đất đai tại Cồn Dương pha nhiều cát sỏi khó lòng độc canh lúa nước, ngài Hoàng Minh Hùng cùng các bậc trưởng lão đã lặn lội khảo sát lòng sông và phát hiện tầng đất sét bùn vô cùng dẻo mịn. Bằng sự nhạy bén và kinh nghiệm thủ công đúc kết từ miền Bắc truyền vào, ngài đã truyền dạy cho dân làng kỹ nghệ đắp lò, tạo hình và nung gốm sành. Để ghi nhớ công ơn trời biển ấy, sau khi ngài qua đời, dân làng đã lập miếu thờ tôn xưng ngài là Tổ khai canh kiêm Tổ nghề gốm, hàng năm tổ chức tế lễ trang nghiêm tại đình làng Phước Tích để con cháu muôn đời khắc cốt ghi tâm.

Kỹ nghệ lò cóc cổ truyền tại làng gốm cổ Phước Tích

Nét đặc sắc tạo nên linh hồn và độ bền chắc danh bất hư truyền của sản phẩm gốm nơi đây nằm ở phương thức chế tác hoàn toàn thủ công từ nguồn nguyên liệu tự nhiên bản địa kết hợp với công nghệ hỏa biến độc đáo trong lòng lò nung cổ.

Nguồn đất sét bùn mịn đặc trưng ven bờ phù sa

Vật liệu nền tảng làm nên xương gốm Phước Tích là loại đất sét sông Ô Lâu được khai thác từ những tầng đất sâu tích tụ phù sa ngàn năm dọc theo đôi bờ sông. Loại đất sét này sở hữu hàm lượng khoáng chất dồi dào, độ dẻo quánh cao, độ mịn đồng đều và đặc biệt là khả năng chịu nhiệt vô cùng xuất sắc mà không bị nứt vỡ khi nung ở nhiệt độ cao.

Quy trình xử lý đất sét đòi hỏi sự chuẩn bị công phu kéo dài hàng tuần. Đất sau khi đào từ lòng đất được gánh về các bãi phơi lộ thiên cho khô ráo, sau đó đập nhỏ vụn rồi cho vào bể ngâm nước lọc cặn bã, sỏi đá và rễ cây mục. Người thợ dùng chân dẫm nhuyễn nhiều lần rồi dùng dao chuyên dụng xắn đất thành từng lớp mỏng, nhào nặn liên tục cho đến khi khối đất đạt đến độ mịn bóng như sáp ong, không còn bất kỳ bọt khí li ti nào tồn tại bên trong khối nguyên liệu.

Bí quyết nung củi kiệt lửa trong cấu trúc lò cóc

Trái tim của làng nghề chính là hệ thống lò nung thủ công được thiết kế theo dáng hình con cóc đang ngồi xổm, dân gian thường gọi là kỹ nghệ lò cóc nung củi kiệt. Lò cóc Phước Tích thường dài từ hai mươi lăm đến ba mươi mét, chạy dọc thoai thoải theo triền đất dốc thoai thoải bên mép sông để tận dụng lực hút tự nhiên của luồng không khí nóng. Mái vòm lò được đắp kiên cố bằng gạch đất nung chịu nhiệt dày dặn, bên trong chia làm nhiều gian xếp đặt sản phẩm theo từng cung nhiệt độ thích hợp.

Chất đốt duy nhất được sử dụng trong suốt quá trình nung là củi kiệt, một loại củi gỗ già khô cong lấy từ vùng rừng trảng cằn cỗi trên thượng nguồn Phong Điền. Củi kiệt khi cháy cho ngọn lửa xanh trong vắt, nhiệt lượng tỏa ra cực kỳ mãnh liệt và giữ than đỏ rất lâu mà không tạo ra nhiều khói bụi đen bám vào bề mặt gốm. Một mẻ gốm thường kéo dài liên tục từ hai đến ba ngày đêm, đòi hỏi những người thợ cả dày dạn kinh nghiệm phải túc trực bên cửa lò để điều tiết ngọn lửa từ mức nhỏ liu riu lúc sấy khô đến giai đoạn hỏa thấu đỉnh cao lên tới hơn một ngàn độ C. Khi ấy, các khoáng chất trong thớ đất sét tự động chảy ra và kết khối tạo nên một lớp màng áo sành bóng mờ tự nhiên mà không cần đến bất kỳ lớp men hóa chất nhân tạo nào như dòng làng gốm Bát Tràng ở phía Bắc.

Dòng sản phẩm gốm sành của làng gốm cổ Phước Tích

Danh tiếng của gốm Phước Tích không nằm ở sự màu mè hoa mỹ mà toát lên từ vẻ đẹp mộc mạc, khỏe khoắn với sắc nâu sẫm, xám chì hay đỏ sậm màu gan gà. Sản phẩm gốm nơi đây nổi tiếng về độ cứng cáp, gõ vào phát ra tiếng kêu vang như chuông đồng và có khả năng giữ nhiệt, giữ hương vị thức ăn vượt trội.

Huyền thoại om ngự nấu cơm tiến vua triều Nguyễn

Đỉnh cao danh giá nhất làm nên thương hiệu hoàng cung cho làng nghề chính là chiếc om ngự tiến vua (còn gọi là niêu đất ngự dụng). Vào thời kỳ các vua triều Nguyễn định đô tại Phú Xuân, chiếc om gốm Phước Tích được đích thân triều đình lựa chọn làm vật dụng chuyên dùng để nấu thức cơm Vua cung đình Huế dâng lên bàn ngự thiện hàng ngày.

Om ngự có cấu tạo tròn trịa, thành nồi dày dặn đều đặn, miệng thắt eo nhẹ và chiếc vung đậy khít khao đến mức gần như kín gió tuyệt đối. Khi nấu trên bếp than hồng, cấu trúc xốp mịn đặc biệt của xương đất sành Phước Tích giúp nhiệt lượng lan tỏa từ từ và giữ ấm cực lâu, làm cho từng hạt gạo tiến vua chín rền từ lõi mà không bị nát hay cháy khét, giữ trọn vẹn hương thơm thanh khiết của giống lúa ngự. Tương truyền, mỗi lần dùng bữa xong, chiếc om ngự chỉ được dùng duy nhất một lần rồi đập bỏ để bảo toàn sự tôn nghiêm độc tôn của bậc thiên tử, tạo nên giai thoại độc nhất vô nhị về phẩm vật tiến vua đất cố đô.

Sản phẩm om ngự cổ truyền Phước Tích dùng nấu cơm tiến vua triều Nguyễn được trưng bày trang trọng trong tủ kính
Sản phẩm om ngự cổ truyền Phước Tích dùng nấu cơm tiến vua triều Nguyễn được trưng bày trang trọng trong tủ kính

Hệ thống đồ gia dụng đất nung phục vụ dân sinh

Bên cạnh các sản phẩm ngự dụng cao quý, làng gốm cổ Phước Tích còn là công xưởng sản xuất đồ gia dụng đất nung khổng lồ phục vụ toàn bộ đời sống thường nhật của nhân dân miền Trung. Sản phẩm của làng vô cùng đa dạng về chủng loại, từ những chiếc lu, chum, vại dùng để hứng nước mưa và ủ các loại mắm truyền thống như mắm ruốc, mắm tôm chua, cho đến các loại ghè, hũ đựng gạo tránh ẩm mốc côn trùng.

Đặc biệt, chiếc ấm đất sắc thuốc bắc và chiếc trách nấu canh của Phước Tích được các thầy thuốc đông y và bà nội trợ vô cùng ưa chuộng nhờ khả năng khử mùi hôi của đất và giữ nguyên dược tính của thảo mộc. Những chiếc thạp, bình vôi, đèn dầu, cối giã và ống tẩu đất nung Phước Tích theo các đoàn thuyền buôn vượt dòng Ô Lâu tỏa đi khắp các chợ phiên từ Quảng Trị, Thừa Thiên đến tận Quảng Nam, Quảng Ngãi, trở thành vật dụng thân thuộc trong ký ức của biết bao thế hệ người dân miền Trung.

Dòng sản phẩm gốm Phước TíchQuy cách tạo hình và phương thức nungCông năng sử dụng trong hoàng cung và đời sống
Om ngự nấu cơm tiến vuaTạo hình tròn bầu, vung đậy khít khao, nung hỏa thấuNấu cơm tiến vua triều Nguyễn, giữ trọn hương vị gạo ngự và nhiệt lượng bền lâu
Chum vại và lu chứa nướcKích thước đồ sộ, xương sành dày chắc, màu da lươn sẫmHứng nước mưa tinh khiết, ủ mắm truyền thống và cất giữ nông sản chống ẩm mốc
Siêu đất sắc thuốc và trách khoĐất sét mịn chịu nhiệt cực cao, thành nồi truyền nhiệt đềuSắc thuốc bắc không làm biến đổi dược tính, kho cá giữ trọn hương vị đậm đà
Bình hoa và đồ thờ cúng cổKhắc chìm hoa văn sóng nước, hình hoa sen, màu nâu chìBày biện trang trọng trên bàn thờ tổ tiên và không gian nội thất nhà rường
Chậu cảnh và gốm mỹ nghệKiểu dáng thanh thoát, mộc mạc, mô phỏng các con vật dân gianTrang hoàng sân vườn, tiểu cảnh non bộ và làm quà tặng di sản lưu niệm

Bảo tồn không gian di sản làng gốm cổ Phước Tích

Không chỉ đơn thuần là một làng nghề gốm sành, Phước Tích ngày nay được bảo tồn như một quần thể di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia đặc sắc bậc nhất Việt Nam. Nơi đây lưu giữ nguyên vẹn không gian sống thuần khiết của một làng quê truyền thống xứ Huế với sự gắn kết hữu cơ giữa con người, nghề thủ công và thiên nhiên.

Sự hòa quyện giữa gốm sành và kiến trúc nhà rường

Điểm cuốn hút độc nhất vô nhị của Phước Tích chính là sự đan cài hài hòa giữa những dấu tích lò gốm cổ và hệ thống hàng chục ngôi nhà rường cổ Phước Tích có tuổi đời từ một đến hơn hai trăm năm. Những ngôi nhà rường ba gian hai chái làm bằng gỗ mít hoặc kiền kiền chạm trổ hoa văn rồng phượng tinh xảo nằm ẩn mình sau những hàng rào chè tàu xanh mướt được cắt tỉa phẳng phiu thẳng tắp.

Trong khuôn viên các khu vườn cổ rợp bóng cây ăn quả như mít, nhãn, thanh trà, những chiếc chum sành, chậu gốm cổ Phước Tích được bài trí tự nhiên làm chậu hứng nước mưa hay đôn kê chậu hoa cảnh, tạo nên một phong vị hoài cổ trầm mặc. Sự gắn kết hữu cơ giữa di sản kiến trúc gỗ và di sản gốm sành đã biến ngôi làng thành một bảo tàng sinh thái sống động phản ánh trọn vẹn lối sống điền viên phong lưu của cư dân kinh kỳ thế kỷ XIX.

Không gian sân vườn nhà rường cổ Phước Tích thanh bình với hàng chè tàu xanh mướt và những chum sành mộc mạc
Không gian sân vườn nhà rường cổ Phước Tích thanh bình với hàng chè tàu xanh mướt và những chum sành mộc mạc

Tiếp nối lửa nghề thủ công trong không gian di sản

Năm 2009, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức công nhận làng cổ Phước Tích là Di tích quốc gia về kiến trúc nghệ thuật, trở thành ngôi làng cổ thứ hai của Việt Nam đón nhận danh hiệu vinh dự này sau làng cổ Đường Lâm ở Hà Nội. Nhận thức sâu sắc giá trị vô giá của di sản cha ông để lại, chính quyền địa phương cùng cộng đồng người dân đã và đang triển khai nhiều đề án phục hồi lò gốm cổ, mở các lớp truyền dạy kỹ thuật xoay bàn gốm cho thế hệ trẻ và tổ chức các lễ hội văn hóa định kỳ như lễ hội "Hương xưa làng cổ" trong khuôn khổ các kỳ Festival Huế.

Sự kết nối văn hóa mật thiết giữa không gian làng cổ Phước Tích Phong Điền và các làng nghề lân cận bên dòng sông Hương đã mở ra hướng đi bền vững cho du lịch di sản miền Trung. Đồng hành cùng công cuộc phát huy bản sắc văn hiến địa phương, cổng thông tin Huế NSSC thường xuyên số hóa và lan tỏa các giá trị nghiên cứu lịch sử văn hóa bản địa đến đông đảo bạn đọc trong và ngoài nước. Trải qua bao biến thiên của thời cuộc, ngọn lửa nung gốm ấm áp bên dòng sông Ô Lâu tại làng gốm cổ Phước Tích vẫn sẽ mãi đỏ rực, khẳng định sức sống trường tồn của một di sản văn hóa thủ công vô giá của dân tộc Việt Nam.

Chia sẻ:
HC

NSSC Huế

hue.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Huế.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Huế.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất