Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội điện Hòn Chén - Rực rỡ tín ngưỡng thờ Mẫu trên sông Hương

Diễn ra định kỳ vào tháng Ba và tháng Bảy âm lịch hằng năm trên khúc sông Hương thơ mộng dưới chân núi Ngọc Trản, lễ hội điện Hòn Chén kết tinh vẻ đẹp giao thoa văn hóa Việt - Chăm cùng đạo lý uống nước nhớ nguồn của cư dân vùng đất cố đô.

NSSC HuếĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Không gian cờ phướn rực rỡ tại Thánh Quang Từ chuẩn bị đón đoàn thuyền rồng trong lễ hội điện Hòn Chén Huế

Trên dải đất miền Trung giàu trầm tích văn hóa, lễ hội điện Hòn Chén hiện lên như một bức tranh tín ngưỡng dân gian kết hợp nghi lễ cung đình rực rỡ bậc nhất xứ Huế. Sự kiện hội tụ hàng chục đoàn Bằng thuyền rồng cờ phướn tung bay trên mặt nước biếc hướng về điện Huệ Nam trên sườn núi Ngọc Trản để dâng hương kính ngưỡng Thiên Y A Na Thánh Mẫu.

Nguồn gốc lịch sử và tín ngưỡng của lễ hội điện Hòn Chén

Mạch nguồn hình thành đại lễ hội tâm linh bên bờ thượng nguồn Hương Giang là minh chứng tiêu biểu cho quá trình tiếp biến văn hóa hòa bình giữa hai dân tộc Việt - Chăm trong lịch sử mở cõi phương Nam. Từ một ngôi đền cổ ven sông, nơi đây đã trở thành trung tâm tín ngưỡng thờ Mẫu lớn nhất vùng đất Thuận Hóa - Phú Xuân.

Sự giao thoa tín ngưỡng thờ Thiên Y A Na Thánh Mẫu

Theo các nguồn sử liệu địa phương và truyền thuyết dân gian xứ Huế, ngôi đền trên sườn núi Ngọc Trản vốn khởi thủy là nơi cư dân Chămpa cổ phụng thờ nữ thần Po Inư Nagar — vị thần Mẹ Xứ Sở đã sáng tạo ra đất đai, lúa gạo và dạy dân nghề dệt vải, trồng trọt. Khi cư dân Đại Việt vào định cư, lập làng trên vùng đất Thuận Hóa từ sau thế kỷ XIV, người Việt đã tiếp nhận vị nữ thần bản địa với lòng tôn kính sâu sắc, Việt hóa danh xưng thành Thiên Y A Na Thánh Mẫu (Bà Chúa Ngọc) và dung hợp tự nhiên với tín ngưỡng thờ Tam Tứ Phủ của vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Đến thế kỷ XVII - XVIII, khi hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu phát triển mạnh mẽ từ cái nôi lễ hội Phủ Dầy lan tỏa vào miền Trung, ngôi điện trên núi Ngọc Trản đã tiếp nhận thêm việc phụng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh (Mẫu Thượng Thiên) cùng các vị Mẫu Thoải, Mẫu Thượng Ngàn, Ngũ Hành Tiên Nương và hàng Tứ Phủ Vạn Linh. Sự hòa quyện nhuần nhị giữa Thiên Y A Na ở điện thờ chính và Thánh Mẫu Liễu Hạnh trong cùng một không gian tâm linh đã tạo nên diện mạo độc bản của lễ hội điện Hòn Chén, nơi tinh thần bao dung văn hóa và khát vọng bình an của muôn dân cùng hội tụ.

Dấu ấn sắc phong hoàng triều tại điện Huệ Nam

Không chỉ dừng lại ở sinh hoạt tín ngưỡng dân gian thuần túy, lễ hội điện Hòn Chén còn mang đậm dấu ấn chuẩn tắc của vương triều Nguyễn khi được liệt vào hàng Quốc lễ từ thế kỷ XIX. Dưới triều vua Minh Mạng năm thứ 13 (1832), nhà vua đã cho trùng tu mở rộng ngôi đền và ban sắc phong tôn vinh công đức Thánh Mẫu hộ quốc tý dân. Đặc biệt, vào năm 1886 dưới triều vua Đồng Khánh, nhà vua đã cho đại trùng tu toàn bộ quần thể kiến trúc và chính thức đổi tên từ đền Ngọc Trản thành điện Huệ Nam (với ý nghĩa ban ân huệ cho vương triều nước Nam), đồng thời ban tặng nhiều đồ tự khí quý giá bằng vàng, bạc, pháp lam và gỗ chạm sơn son thếp vàng.

Chính sự bảo trợ trực tiếp của hoàng thất trong Đại Nội Huế cùng giới quý tộc quan lại kinh thành đã làm cho nghi thức tế lễ tại đây vừa giữ được nét phóng khoáng của tín ngưỡng dân gian, vừa mang vẻ trang nghiêm của điển chế cung đình. Trong tâm thức dân gian xứ Huế còn lưu truyền giai thoại vua Hàm Nghi từng đánh rơi chiếc chén ngọc xuống vực nước sâu dưới chân núi rồi được rùa vàng ngậm trả lại, từ đó tên gọi dân dã "điện Hòn Chén" ra đời và gắn bó mật thiết với tên tuổi lễ hội suốt hàng thế kỷ qua.

Thành tố lịch sử và văn hóaBiểu hiện cụ thể trong không gian lễ hộiÝ nghĩa đối với di sản văn hóa xứ Huế
Tầng văn hóa Chămpa - Việt cổThờ phụng nữ thần Po Inư Nagar chuyển hóa thành Thiên Y A Na Thánh MẫuThể hiện sự tiếp biến văn hóa hòa bình và lòng biết ơn Mẹ Xứ Sở khai sáng nghề nông
Tầng tín ngưỡng Tam Tứ PhủPhụng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, Mẫu Thoải, Mẫu Thượng Ngàn và Lục BộKết nối mạch nguồn tín ngưỡng thờ Mẫu Bắc - Trung trong cùng một điện thờ
Tầng điển chế cung đình NguyễnSắc phong thời Minh Mạng, Đồng Khánh và kiến trúc chính thống điện Huệ NamĐưa lễ hội dân gian lên tầm vóc Quốc lễ với hệ thống nghi trượng, nhạc lễ cung đình
Tầng văn hóa cộng đồng làng xãSự tham gia chủ lễ của bô lão đình làng Hải Cát và các bản hội toàn quốcGắn kết mật thiết giữa thiết chế đền điện tôn giáo và văn hóa đình làng truyền thống

Không gian kiến trúc tâm linh gắn liền lễ hội điện Hòn Chén

Không gian diễn ra lễ hội điện Hòn Chén được thiên nhiên ban tặng vẻ đẹp sơn thủy hữu tình bậc nhất vùng thượng nguồn Hương Giang. Sự kết nối liên hoàn giữa bến sông, vách núi, ngôi điện cổ và ngôi đình làng lân cận tạo nên trục cảnh quan văn hóa đặc sắc.

Quần thể điện Huệ Nam uy nghiêm trên núi Ngọc Trản

Tọa lạc tại làng Hải Cát, xã Hương Thọ, thành phố Huế, điện Huệ Nam nằm ẩn mình dưới tán rừng cổ thụ xanh thẳm trên sườn núi Ngọc Trản, nhìn thẳng xuống vực nước sâu xanh biếc của dòng sông Hương Huế đoạn chảy qua trước ngọn núi Ngọc. Nhìn từ mặt sông hướng lên, ngọn núi có thế dáng như một con sư tử đang vươn mình uống nước, còn các công trình kiến trúc của ngôi điện được bố trí giật cấp khéo léo từ sát mép nước lên tới lưng chừng sườn núi. Vị trí này nằm trên tuyến cảnh quan văn hóa đường thủy nối liền từ bến Nghinh Lương Đình, qua chùa Thiên Mụ ngược lên khu vực lăng Minh Mạng Huế.

Toàn bộ quần thể kiến trúc điện Huệ Nam bao gồm khoảng mười công trình lớn nhỏ được quy hoạch hài hòa với địa hình núi đá tự nhiên. Trung tâm cao nhất và trang nghiêm nhất là Minh Kính Đài (gồm ba cung Đệ Nhất, Đệ Nhị và Đệ Tam), nơi đặt khám thờ Thiên Y A Na Thánh Mẫu, Thánh Mẫu Liễu Hạnh và hoàng đế Đồng Khánh cùng hàng trăm hiện vật cung đình quý giá. Phía bên phải là nhà Quan Cư, Trinh Cát Viện; phía bên trái là chùa Thánh Sơn thờ Phật, dinh Ngũ Hành, động Thủy Phủ, am Ngoại Cảnh và bến thuyền đón các đoàn rước từ dưới sông bước lên qua những bậc cấp đá rêu phong.

Toàn cảnh kiến trúc điện Huệ Nam tức điện Hòn Chén ẩn mình giữa rừng cây cổ thụ trên sườn núi Ngọc Trản bên dòng sông Hương
Toàn cảnh kiến trúc điện Huệ Nam tức điện Hòn Chén ẩn mình giữa rừng cây cổ thụ trên sườn núi Ngọc Trản bên dòng sông Hương

Mối giao hảo truyền thống cùng đình làng Hải Cát

Một nét đặc trưng văn hóa độc đáo của lễ hội điện Hòn Chén là sự gắn kết hữu cơ không thể tách rời giữa ngôi điện thờ Mẫu trên núi và đình làng Hải Cát nằm cách đó khoảng hơn một cây số về phía thượng lưu. Theo cổ lệ xác lập từ thời các vua triều Nguyễn, do Thánh Mẫu tại điện Huệ Nam đồng thời là vị Phúc thần bảo hộ cho cư dân địa phương, nên toàn bộ nghi thức Chánh tế trong hai kỳ lễ Xuân tế và Thu tế hằng năm đều được giao cho các vị bô lão làng Hải Cát đứng ra đảm trách theo đúng nghi thức tế đình truyền thống.

Mỗi năm hai kỳ vào tháng Ba âm lịch (lễ Xuân tế) và từ ngày mùng 8 đến ngày 10 tháng Bảy âm lịch (lễ Thu tế — kỳ hội lớn nhất trong năm), sân đình làng Hải Cát lại trở thành không gian hành lễ trang trọng đón rước sắc phong và long kiệu của Thánh Mẫu từ điện Huệ Nam về ngự. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa Ban Quản lý di tích, cộng đồng thanh đồng đạo quan từ khắp mọi miền đất nước và dân làng Hải Cát đã giữ gìn trọn vẹn sợi dây giao hảo bền chặt giữa tín ngưỡng thờ Mẫu và truyền thống văn hóa làng xã Việt Nam.

Nghi thức rước Mẫu trên sông và tế lễ tại lễ hội điện Hòn Chén

Điểm nhấn thị giác và tâm linh làm nên danh tiếng vang xa của lễ hội điện Hòn Chén chính là cuộc hành hương đường thủy quy mô lớn trên dòng Hương Giang. Hàng vạn người dân và du khách đứng dọc hai bờ sông đều choáng ngợp trước vẻ đẹp lộng lẫy của đoàn thuyền rước Mẫu.

Đoàn Bằng thuyền rồng rực rỡ ngược dòng Hương Giang

Vào ngày mở đầu của kỳ lễ chính (sáng ngày mùng 8 tháng Bảy âm lịch đối với kỳ Thu tế), nghi thức Cung nghinh Thánh Mẫu bằng đường thủy được khởi hành trọng thể từ Thánh Quang Từ (số 352 đường Chi Lăng, thành phố Huế — nơi thờ vọng Thánh Mẫu trong nội đô) ngược dòng sông Hương lên điện Huệ Nam. Phương tiện di chuyển đặc trưng trong đám rước này là hàng chục chiếc "Bằng" — tức hai chiếc thuyền rồng truyền thống xứ Huế được ghép đôi song song bằng hệ thống đà gỗ vững chắc, bên trên dựng sàn gỗ rộng rãi như một ngôi điện nổi di động trên mặt nước.

Mỗi đoàn Bằng thuyền rồng đều được trang hoàng rực rỡ bằng hàng trăm lá cờ ngũ sắc, cờ phướn thêu rồng phượng, lọng vàng, tàn tía cùng các bàn hương án bày biện hoa tươi và phẩm vật dâng Mẫu. Bên trong lòng Bằng đặt các long kiệu, bài vị của Thiên Y A Na Thánh Mẫu, Mẫu Thủy Cung, Mẫu Thượng Ngàn cùng hàng trăm thanh đồng đạo quan trong trang phục cổ truyền. Khi hàng chục chiếc Bằng nối đuôi nhau rẽ sóng đi qua nhịp cầu Trường Tiền Huế, chùa Thiên Mụ rồi tiến về bến núi Ngọc Trản, tiếng trống phách, đàn nguyệt, sáo tiêu hòa cùng làn điệu chầu văn vang vọng khắp mặt sông, tạo nên một đại cảnh văn hóa trên sông nước đẹp đến mê hồn.

Đoàn rước kiệu Thánh Mẫu và các thanh đồng trong trang phục truyền thống rực rỡ tại lễ hội điện Hòn Chén Huế
Đoàn rước kiệu Thánh Mẫu và các thanh đồng trong trang phục truyền thống rực rỡ tại lễ hội điện Hòn Chén Huế

Nghi lễ chánh tế tại đình làng và tục phóng sinh

Khi các đoàn Bằng thuyền rồng cập bến dưới chân núi Ngọc Trản, nghi thức Nghinh Thần và Túc Yết được cử hành trang nghiêm tại chính điện Minh Kính Đài của điện Huệ Nam. Sang ngày hôm sau, đoàn rước bộ uy nghi với đội lân sư rồng, đội bát âm, cờ lọng, bát bửu và hàng chục chiếc kiệu Thánh Mẫu được các thanh đồng khiêng từ điện Huệ Nam di chuyển theo đường làng ven sông tiến về đình làng Hải Cát. Tại ngôi đình cổ, các vị bô lão làng Hải Cát trong trang phục áo dài khăn đóng truyền thống thực hiện nghi thức lễ Chánh tế cổ truyền gồm dâng hương, dâng trà, dâng rượu và đọc chúc văn cầu nguyện quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa.

Sau khi hoàn tất đại lễ tế tại đình làng và rước kiệu hồi loan trở về điện Huệ Nam, vào đêm chính hội và rạng sáng ngày cuối cùng của lễ hội sẽ diễn ra nghi lễ Tế âm hồn, thả hoa đăng trên sông Hương và lễ phóng sinh. Hàng ngàn ngọn hoa đăng lung linh được thả trôi theo dòng nước mát lành nhằm tưởng niệm các bậc tiền nhân và gửi gắm ước vọng bình an. Tiếp đó, các loài chim trời, cá nước, rùa, lươn được các bản hội trân trọng phóng thích về với rừng cây núi Ngọc Trản và dòng nước Hương Giang, thể hiện triết lý nhân sinh hòa hợp với thiên nhiên của đạo Mẫu Việt Nam:

  • Nghi lễ Cung nghinh bằng đường thủy: Hàng chục đoàn Bằng thuyền rồng xuất phát từ Thánh Quang Từ (352 Chi Lăng) ngược dòng sông Hương lên bến điện Huệ Nam.
  • Đám rước bộ sang đình làng Hải Cát: Diễu hành kiệu Thánh Mẫu, đội bát âm, cờ phướn từ núi Ngọc Trản về đình làng để cử hành đại lễ tế thần.
  • Lễ Chánh tế cổ truyền (Xuân tế và Thu tế): Do hội đồng bô lão làng Hải Cát chủ trì theo đúng điển lệ tế lễ truyền thống từ thời vương triều Nguyễn.
  • Không gian diễn xướng hầu văn trên Bằng và tại điện: Trình tấu âm nhạc chầu văn Huế kết hợp vũ đạo dâng hoa, dâng đèn ca ngợi công đức Thánh Mẫu.
  • Lễ thả hoa đăng và phóng sinh: Diễn ra trên mặt nước sông Hương trước điện Huệ Nam nhằm cầu nguyện quốc thái dân an và bảo vệ môi trường sinh thái.

Giá trị di sản văn hóa quốc gia của lễ hội điện Hòn Chén

Vượt qua khuôn khổ của một nghi lễ tín ngưỡng địa phương, lễ hội điện Hòn Chén đã trở thành bảo tàng sống lưu giữ kho tàng âm nhạc, trang phục, mỹ thuật và phong tục tập quán đặc sắc của cư dân cố đô. Giá trị nhân văn của lễ hội ngày càng tỏa sáng trong đời sống văn hóa đương đại.

Nghệ thuật diễn xướng hầu văn và ca nhạc cung đình

Một trong những giá trị nghệ thuật nổi bật nhất được bảo tồn nguyên vẹn trong lễ hội điện Hòn Chén chính là nghệ thuật hát văn và nghi thức hầu văn mang đậm bản sắc vùng đất Phú Xuân. Khác với chầu văn vùng đồng bằng Bắc Bộ có tiết tấu nhanh và sôi nổi, làn điệu chầu văn Huế sử dụng hệ thống hơi nhạc, điệu thức gần gũi với Ca Huế và âm nhạc cung đình như các điệu Phú bình, Nam ai, Nam bình, Lưu thủy, Kim tiền, tạo nên âm hưởng vừa uy nghiêm, thành kính vừa sâu lắng, trữ tình. Các cung văn xứ Huế với ngón đàn nguyệt, đàn nhị, đàn thập lục, sáo trúc điêu luyện đã dệt nên những bản văn ca ngợi cảnh đẹp non nước Việt Nam và công đức che chở dân lành của Thiên Y A Na Thánh Mẫu.

Trong không gian diễn xướng của lễ hội, bên cạnh việc thưởng lãm nghệ thuật âm nhạc và trang phục cổ truyền, du khách và cộng đồng bản hội hành hương về cố đô còn có dịp hòa mình vào nhịp sống văn hóa thanh lịch của người Huế. Những buổi gặp gỡ giao lưu giữa các bản hội ba miền bên chén trà cung đình Huế thơm dịu hay thưởng thức hương vị truyền thống của bún bò Huế buổi sớm mai đã góp phần gắn kết tình cảm đồng bào từ Bắc chí Nam, tương tự như sức lan tỏa văn hóa của các đô thị di sản miền Trung tại phố cổ Hội An.

Bảo tồn bản sắc văn hóa dân gian vùng cố đô

Nhằm ghi nhận những giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học đặc sắc của lễ hội, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức công nhận lễ hội điện Hòn Chén (Lễ hội điện Huệ Nam) là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đồng thời là mảnh ghép quan trọng trong hồ sơ Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Trong những năm gần đây, lễ hội cũng trở thành điểm nhấn trọng tâm của chương trình Festival Mùa Thu trong khuôn khổ chuỗi lễ hội bốn mùa của cố đô Huế.

Công tác bảo tồn và tổ chức lễ hội luôn được chính quyền địa phương cùng cộng đồng các bản hội thực hiện theo hướng văn minh, an toàn đường thủy, giữ gìn sự tôn nghiêm của nghi lễ cổ truyền và bảo vệ cảnh quan sinh thái dòng Hương Giang. Trên hành trình số hóa và quảng bá kho tàng di sản văn hóa dân tộc, cổng thông tin Huế NSSC liên tục cập nhật các tư liệu bách khoa chuẩn xác về hệ thống di tích và lễ hội bản địa. Trải qua bao thế kỷ thăng trầm, tiếng trống chầu văn và sắc cờ rực rỡ của lễ hội điện Hòn Chén vẫn mãi soi bóng xuống dòng sông Hương như biểu tượng bất diệt của lòng hướng thiện và đạo lý tri ân tiền nhân.

Chia sẻ:
HC

NSSC Huế

hue.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Huế.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Huế.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất