Lăng Khải Định Huế - Tuyệt tác kiến trúc giao thoa Á Âu trên núi Châu Chữ
NSSC HuếĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Nằm uy nghi bên sườn đồi thông xanh mát thuộc xã Thủy Bằng, phía tây nam cố đô, lăng Khải Định Huế hiện lên như một lâu đài cổ kính vươn cao qua 127 bậc cấp đá thanh dẫn lối. Thay vì trải rộng giữa rừng thông hồ nước như các sơn lăng tiền triều, quần thể kiến trúc này hội tụ hàng vạn mảnh gốm sứ và thủy tinh màu rực rỡ, kết tinh bàn tay tài hoa của những bậc thầy thủ công đất kinh kỳ.
Lịch sử kiến tạo và thế đất phong thủy của lăng Khải Định Huế
Trong dòng chảy kiến trúc lăng tẩm thời Nguyễn tại kinh đô Phú Xuân Huế, lăng Khải Định Huế mang tên chữ là Ứng Lăng, đánh dấu chương cuối cùng của loại hình kiến trúc lăng mộ hoàng đế phong kiến Việt Nam. Công trình ra đời trong bối cảnh giao thời đầu thế kỷ XX, khi tư duy thẩm mỹ phương Tây bắt đầu du nhập mạnh mẽ và tạo nên sự chuyển biến sâu sắc trong nghệ thuật tạo hình cung đình truyền thống.
Hành trình mười một năm xây dựng khu Ứng Lăng
Ngay sau khi lên ngôi vào năm 1916, vị hoàng đế thứ mười hai của vương triều Nguyễn đã sớm trăn trở về việc kiến tạo nơi an nghỉ vĩnh hằng cho bản thân. Khác với truyền thống thiết kế lăng tẩm thuần mộc và gạch ngói của vua Gia Long hay vua Minh Mạng, nhà vua mong muốn dựng nên một công trình mang dấu ấn cá nhân độc bản, bền vững trước sự bào mòn của khí hậu nhiệt đới gió mùa khắc nghiệt tại miền Trung. Sau nhiều năm khảo sát địa hình khắp vùng đồi núi phía tây nam kinh thành và tham khảo các bản tấu trình lưu giữ trong hệ thống Mộc bản và Châu bản triều Nguyễn, triều đình chính thức khởi công xây dựng Ứng Lăng vào ngày 4 tháng 9 năm 1920.
Quá trình thi công kéo dài suốt mười một năm ròng rã với sự huy động hàng ngàn biền binh, thợ nề, thợ mộc, nghệ nhân chạm khắc đá và nghệ nhân ghép sành sứ từ khắp các vùng miền. Để kiến tạo kết cấu bê tông cốt thép kiên cố trên sườn núi dốc, triều đình đã nhập khẩu sắt thép, xi măng và ngói đá đen Ardoise từ Pháp, đồng thời tuyển chọn hàng vạn hiện vật gốm sứ, thủy tinh nhiều màu sắc từ Quảng Đông, Giang Tây và Nhật Bản. Song song với việc tu bổ cung An Định Huế, công trình Ứng Lăng trở thành đại công trường thể nghiệm kỹ thuật phương Tây kết hợp mỹ thuật cổ truyền, hoàn thiện trọn vẹn vào năm 1931 dưới thời vua Bảo Đại.
Một điểm nhấn nổi bật trong lịch sử xây dựng khu lăng mộ này là sự hội tụ của những nghệ nhân dân gian kiệt xuất đương thời, tiêu biểu là nghệ nhân Phan Văn Tánh, người làng Địa Linh từng tham gia trang trí nội thất tại Đại Nội Huế. Dưới sự chỉ huy của Tiền quân Đô thống phủ Lê Văn Bá, đội ngũ thợ thủ công đã biến vật liệu xi măng cốt thép khô cứng thành những đường nét chạm trổ mềm mại và nâng tầm kỹ thuật cắt ghép mảnh sành sứ thành trường phái nghệ thuật độc bản.
Thế đất tiền án hậu chẩm quanh vùng núi Châu Chữ
Mặc dù mang diện mạo kiến trúc phá cách theo xu hướng tân cổ điển, việc quy hoạch vị trí của khu lăng tẩm vẫn tuân thủ nghiêm ngặt những nguyên tắc phong thủy địa lý phương Đông. Triền núi được các bậc thầy địa lý triều Nguyễn lựa chọn là núi Châu Chữ, còn gọi là núi Châu Ê, tọa lạc tại xã Thủy Bằng, cách trung tâm thành phố Huế khoảng mười cây số về phía tây nam. Khi quyết định chọn ngọn núi này làm nơi đặt huyệt mộ của Ứng Lăng, nhà vua đã sắc phong đổi tên núi Châu Chữ thành Ứng Sơn để đồng nhất với danh xưng chính thức của khu sơn lăng.
Theo thuyết phong thủy cổ truyền, địa thế núi Ứng Sơn hội tụ đầy đủ các yếu tố cát tường của một cuộc đất đế vương gồm tiền án, hậu chẩm, tả thanh long và hữu bạch hổ. Phía trước mặt lăng là ngọn đồi thấp mang tên núi Chóp Vung đóng vai trò làm tiền án che chắn trực diện, giúp tụ khí và tạo tầm nhìn cân xứng từ trục thần đạo. Phía sau lưng lăng dựa vững chãi vào sườn núi Châu Chữ cao lớn làm hậu chẩm, trong khi núi Kim Sơn ở bên trái tạo thành thế tả thanh long và núi Xuân Sơn ở bên phải kết thành thế hữu bạch hổ chầu phục.
Điểm đặc sắc làm nên sinh khí hài hòa cho toàn bộ quần thể là dòng khe Châu Ê bắt nguồn từ vùng rừng núi phía tây chảy uốn lượn từ tả sang hữu ngay trước chân lăng làm minh đường thủy tụ. So với quy mô trải rộng hàng chục héc ta của các lăng tẩm tiền triều, diện tích mặt bằng khu di tích chỉ gói gọn trong hình chữ nhật dài 117 mét và rộng 48,5 mét, nhưng nhờ nghệ thuật mượn cảnh núi đồi tự nhiên làm bình phong ngoại vi, tổng thể không gian vẫn toát lên vẻ uy nghiêm khoáng đạt.
Kiến trúc giao thoa Đông Tây độc bản tại lăng Khải Định Huế
Bước qua khỏi ranh giới tự nhiên của rừng thông và dòng suối Châu Ê, lăng Khải Định Huế mở ra một cấu trúc không gian phân tầng theo chiều thẳng đứng vô cùng ấn tượng. Toàn bộ công trình được thiết kế như một khối chữ nhật vươn cao dần theo sườn đồi với năm lớp nền nối tiếp nhau bằng hệ thống bậc cấp đá thanh, tạo cảm giác ngưỡng vọng mạnh mẽ ngay từ bước chân đầu tiên.
| Hạng mục kiến trúc | Vị trí trong tổng thể | Chất liệu chế tác chủ đạo | Đặc trưng tạo hình và giá trị nghệ thuật |
|---|---|---|---|
| Cổng Tam Quan và thành bậc rồng | Lớp nền đầu tiên dẫn lên khu vực lăng | Bê tông cốt thép giả đá, đá thanh nguyên khối | Lối kiến trúc trụ biểu kết hợp vòm cuốn Ấn Độ giáo, bốn thành bậc đắp rồng lớn uốn lượn |
| Tả Hữu Tòng Tự | Lớp nền thứ hai đối xứng hai bên trục thần đạo | Gạch vữa, xi măng, mái lợp ngói đá đen Ardoise | Nơi thờ các vị công thần và quan viên cận vệ, mang thức cột và hoa văn tân cổ điển |
| Nghi Môn và sân Bái Đính | Lớp nền thứ ba và thứ tư trên trục chính | Đá thanh chạm khắc tinh xảo, nền lát gạch | Hai hàng tượng quan văn võ, binh lính, ngựa và voi chầu đối xứng với tỷ lệ chân thực |
| Nhà bia đình bát giác | Trung tâm tầng sân chầu phía trước chính điện | Bê tông cốt thép chạm nổi hoa văn cổ điển | Lưu giữ tấm bia đá khắc bài bi ký của vua Bảo Đại năm 1931 ca ngợi công đức tiên đế |
| Cung Thiên Định và điện Khải Thành | Lớp nền thứ năm cao nhất trên triền núi Châu Chữ | Bê tông cốt thép, sành sứ, thủy tinh màu, đồng | Đỉnh cao nghệ thuật khảm sành sứ, trần vẽ bức họa Cửu long ẩn vân và tượng đồng |
Bố cục 127 bậc cấp đá và cổng Tam Quan
Khác biệt hoàn toàn với bố cục dàn trải theo phương ngang thường thấy trong kiến trúc truyền thống Việt Nam, tổng thể mặt bằng của lăng được tổ chức theo trục đăng đối dọc vươn thẳng lên sườn núi qua tổng cộng 127 bậc cấp. Để chinh phục độ cao từ chân đồi dưới bờ suối Châu Ê lên tới ngưỡng cửa chính điện, khách bộ hành phải bước qua 37 bậc cấp đầu tiên dẫn lên cổng Tam Quan. Hệ thống thành bậc tại đây được tạo tác thành bốn con rồng lớn uốn lượn mềm mại bằng chất liệu xi măng cốt thép đắp nổi, được xem là những tác phẩm điêu khắc rồng thành bậc lớn nhất trong hệ thống kiến trúc lăng tẩm Việt Nam.
Cổng Tam Quan hiện diện trên lớp nền đầu tiên là minh chứng rõ nét cho sự giao thoa táo bạo giữa kiến trúc phương Đông và phương Tây. Thay vì dựng cổng gỗ mái chồng diêm cổ truyền, các kiến trúc sư cung đình đã thiết kế ba lối đi dạng vòm cuốn kết hợp những trụ biểu vươn cao mang hơi hướng tháp Chăm Pa và nghệ thuật Ấn Độ giáo. Bước qua cổng Tam Quan và đi lên 29 bậc cấp nữa, không gian mở ra khu vực Tả Tòng Tự và Hữu Tòng Tự đối xứng hai bên, cùng hệ thống tường thành bao bọc bằng những hàng trụ biểu hình búp sen cách điệu đan xen đường nét Gothic châu Âu.
Tượng chầu sân Bái Đính cùng nhà bia đình bát giác
Vượt qua các lớp bậc cấp trung gian, lớp nền thứ tư mở ra không gian sân Bái Đính rộng thoáng cùng công trình nhà bia đình bát giác nằm trên trục thần đạo trung tâm. Khác với nhà bia bốn mái truyền thống bằng gạch vữa ở các lăng vua trước, Bi đình tại đây được đúc bằng bê tông cốt thép theo hình bát giác hai tầng mái chồng diêm, kết hợp vòm cửa cuốn Roman và các cột trụ đắp nổi hoa văn dây lá. Chính giữa lòng nhà bia là tấm bia đá thanh nguyên khối cao 3,1 mét, khắc bài văn bia chữ Hán do vua Bảo Đại soạn năm 1931 thuộc di sản Thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế.
Hai bên nhà bia đình bát giác trên mặt sân Bái Đính là hệ thống tượng chầu bằng đá thanh bố trí thành bốn hàng dọc đối xứng trang nghiêm. Ngoài các pho tượng quan văn cầm hốt, quan võ chống kiếm, ngựa đá và voi đá quen thuộc, nơi đây còn xuất hiện thêm hai hàng tượng binh lính túc vệ cầm vũ khí đứng nghiêm trang với gương mặt, trang phục, nếp áo và đai lưng được chạm khắc tả thực sống động. Phía hai đầu sân chầu là đôi trụ biểu cao vút mang dáng dấp tháp Stupa Phật giáo kết hợp cột Obelisk phương Tây, dẫn lối qua hai cầu thang rồng chầu gồm 27 bậc và 34 bậc cấp cuối cùng để tiến lên cung điện chính.
 Hình 1 - Những mảng phù điêu ghép từ hàng vạn mảnh sành sứ và thủy tinh màu rực rỡ bên trong cung Thiên Định.
Đỉnh cao mỹ thuật khảm sành sứ bên trong lăng Khải Định Huế
Toàn bộ tinh hoa kiến trúc và tâm huyết của hàng ngàn nghệ nhân xây dựng lăng Khải Định Huế đều được dồn tụ vào khối công trình nằm ở vị trí cao nhất mang tên cung Thiên Định. Nếu ngoại thất của lăng mang dáng vẻ trầm mặc của một pháo đài đá châu Âu cổ điển, thì không gian nội thất bên trong lại mở ra một bảo tàng mỹ thuật lộng lẫy với hàng triệu mảnh ghép gốm sứ, thủy tinh và đồng thau tỏa sáng.
Tuyệt tác ghép sành sứ thủy tinh nơi cung Thiên Định
Nằm trên tầng nền thứ năm ở độ cao đỉnh điểm của trục kiến trúc, cung Thiên Định là tòa nhà hình chữ nhật chia làm năm gian liên hoàn gồm tả hữu trực phòng dành cho lính hộ lăng, tiền điện gọi là điện Khải Thành, chính tẩm đặt bửu tán cùng tượng đồng, và hậu điện đặt khám thờ bài vị. Khi bước qua ngưỡng cửa chính, người thưởng ngoạn lập tức ấn tượng trước không gian nội thất được bao phủ kín hoàn toàn từ chân tường, cột trụ đến vòm trần bằng nghệ thuật khảm sành sứ và thủy tinh màu.
Để thực hiện khối lượng trang trí khổng lồ này, các nghệ nhân Huế dưới sự dẫn dắt của bậc thầy Phan Văn Tánh đã kế thừa tinh hoa nghề khảm sành sứ từng phát triển cùng kỹ nghệ Pháp lam cung đình Huế và làng gốm cổ Phước Tích. Những chiếc chén, đĩa, bình hoa sứ men lam, men ngọc, men ngũ sắc cùng vỏ chai thủy tinh nhiều màu được tách thành từng mảnh nhỏ, mài cạnh sắc bén và gắn lên lớp vữa vôi mật mía trộn giấy bản, tạo nên những bộ tranh tứ quý, bát bửu, ngũ phúc hài hòa bên cạnh họa tiết đồng hồ, vương miện và dải ruy băng kiểu Pháp.
Bức họa Cửu long ẩn vân tại điện Khải Thành
Bên cạnh những mảng tường khảm sành sứ lộng lẫy, không gian điện Khải Thành và chính tẩm bên trong cung Thiên Định còn lưu giữ hai kiệt tác nghệ thuật vô giá là bộ tranh trần bức họa Cửu long ẩn vân và pho tượng đồng kết hợp bửu tán bê tông cốt thép. Trên ba gian trần vòm của khu vực tiền điện và chính điện, nghệ nhân Phan Văn Tánh đã trực tiếp phóng bút vẽ ba bức bích họa lớn mang tên bức họa Cửu long ẩn vân, khắc họa hình ảnh chín con rồng uốn lượn uy dũng ẩn hiện giữa tầng mây cuộn sóng với chiều dài mỗi bức hơn mười ba mét, giữ nguyên sắc màu tươi thắm sau hơn một thế kỷ.
Ngay dưới vòm trần rồng mây tại gian chính tẩm là chiếc bửu tán nặng gần một tấn đúc bằng bê tông cốt thép nhưng chạm trổ những đường diềm tua rua mềm mại như tấm nhung lụa thêu kim tuyến. Dưới bóng bửu tán là pho tượng đồng vua Khải Định ngồi trên ngai vàng theo tỷ lệ người thật, đúc tại Marseille năm 1920 và đưa về Huế dát vàng hoàn thiện cùng sự tham gia của nghệ nhân làng đúc đồng Phường Đúc. Phía dưới chân bửu tán khoảng chín mét trong lòng núi là Toại đạo dẫn vào huyệt mộ nhà vua, khép lại cấu trúc tâm linh nghiêm cẩn giữa lòng cung Thiên Định.
Giá trị di sản văn hóa trường tồn của lăng Khải Định Huế
Vượt qua những cuộc tranh luận học thuật trong quá khứ về tính chất cầu kỳ của một công trình xây dựng vào buổi hoàng hôn của chế độ quân chủ, lăng Khải Định Huế ngày nay được giới nghiên cứu kiến trúc và mỹ thuật quốc tế tôn vinh như một kiệt tác độc bản. Công trình là mảnh ghép không thể tách rời làm nên tính toàn vẹn và sự đa dạng phong cách của Quần thể Di tích Cố đô Huế.
Dấu ấn chuyển giao mỹ thuật cung đình thế kỷ XX
Trong lịch sử kiến trúc Việt Nam, giai đoạn đầu thế kỷ XX là thời kỳ bản lề chứng kiến sự dung hợp mạnh mẽ giữa nền văn minh phương Đông với kỹ thuật xây dựng phương Tây. Sự ra đời của Ứng Lăng đã mở ra khuynh hướng kiến trúc Đông Dương và tân cổ điển đầy tính thể nghiệm, nơi các nghệ nhân Việt Nam chủ động tiếp nhận kết cấu bê tông cốt thép để mở rộng khẩu độ không gian, đồng thời dùng ngôn ngữ trang trí dân tộc để Việt hóa hoàn toàn diện mạo công trình. Cùng với các di sản văn hóa tinh thần như Nhã nhạc cung đình Huế, kiến trúc lăng tẩm thời kỳ này minh chứng cho sức sáng tạo dồi dào và khả năng thích ứng linh hoạt của văn hóa bản địa.
Công tác bảo tồn di tích giữa lòng cố đô
Năm 1993, khi Quần thể Di tích Cố đô Huế chính thức được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc ghi danh vào danh mục Di sản Văn hóa Thế giới, khu di tích trên triền núi Châu Chữ đã trở thành một trong những điểm nhấn kiến trúc tiêu biểu nhất của hồ sơ di sản. Để bảo vệ trọn vẹn cấu trúc bê tông cốt thép và hệ thống khảm sành sứ trước tác động của độ ẩm cao và rêu phong nhiệt đới, các chương trình trùng tu khoa học đã được triển khai định kỳ bằng công nghệ làm sạch hơi nước áp suất thấp và gia cố vật liệu tương thích nguyên gốc. Những giá trị cốt lõi của công trình có thể được đúc kết qua các phương diện tiêu biểu dưới đây.
- Giá trị kiến trúc giao thoa Đông Tây: Kết hợp hài hòa bố cục trục thần đạo truyền thống Việt Nam với các trường phái kiến trúc Roman, Gothic, Ấn Độ giáo và Phật giáo trên địa hình sườn đồi dốc 127 bậc cấp.
- Đỉnh cao nghệ thuật khảm sành sứ và thủy tinh: Biến toàn bộ nội thất cung Thiên Định và điện Khải Thành thành không gian phù điêu đa sắc màu rực rỡ, kế thừa tinh hoa thủ công đất kinh kỳ.
- Kiệt tác hội họa và điêu khắc hiện thực: Bảo tồn nguyên vẹn bộ ba bức bích họa bức họa Cửu long ẩn vân vẽ trên vòm trần cùng hệ thống tượng đá sân Bái Đính và tượng đồng tỷ lệ thực.
- Di sản tư liệu lịch sử và văn khắc: Lưu giữ bài văn bia chữ Hán tại nhà bia đình bát giác cùng hệ thống câu đối, hoành phi phản ánh giai đoạn chuyển giao văn hóa đầu thế kỷ XX.
Trải qua gần một thế kỷ hiện diện giữa non nước hữu tình của xứ sở thần kinh, lăng Khải Định Huế vẫn tỏa sáng như một bảo tàng nghệ thuật khảm sành sứ và kiến trúc tân cổ điển có một không hai tại Việt Nam. Để tra cứu toàn diện hệ thống dữ liệu số hóa về các công trình lăng tẩm, đền đài và giá trị văn hiến bản địa, độc giả có thể theo dõi thêm trên chuyên trang thông tin văn hóa di sản Huế NSSC nhằm cảm nhận trọn vẹn chiều sâu lịch sử của vùng đất cố đô.
NSSC Huế
hue.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Huế.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Huế.
Bài liên quan
Chùa Thiên Mụ - Đệ nhất cổ tự hơn bốn thế kỷ bên dòng sông Hương
Chùa Thiên Mụ tọa lạc uy nghiêm trên đồi Hà Khê bên bờ bắc sông Hương, lưu giữ tháp Phước Duyên bảy tầng cùng bảo vật Đại Hồng Chung hơn bốn thế kỷ.
Ẩm thực Huế: những món ăn làm nên bản sắc đất Cố đô
Khám phá ẩm thực Huế qua các món ăn tiêu biểu như bún bò Huế, cơm hến, bánh bèo nậm lọc và nét ẩm thực cung đình.
Hướng dẫn khởi nghiệp từ nghề thủ công truyền thống tại Huế
Hướng dẫn khởi nghiệp từ nghề thủ công truyền thống tại Huế trong 5 bước, từ chọn nghề, chuẩn hóa sản phẩm đến bán hàng và tìm nguồn hỗ trợ.



