Làng tranh dân gian làng Sình - Nét đẹp mộc bản tâm linh xứ Huế
NSSC HuếĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Cách trung tâm cố đô khoảng chín cây số về phía hạ lưu, làng tranh dân gian làng Sình thuộc làng Lại Ân xã Phú Mậu thành phố Huế từ lâu đã nổi danh là cái nôi mỹ thuật dân gian mộc mạc. Cùng với dòng tranh Đông Hồ và tranh Hàng Trống xưa, di sản tranh mộc bản làng Sình xác lập một vị thế độc tôn tại dải đất miền Trung nhờ chức năng phục vụ tín ngưỡng cầu an, giải hạn và phản ánh ước vọng thuần hậu của người nông dân lúa nước.
Lịch sử hình thành không gian làng tranh dân gian làng Sình
Không gian địa lý và bối cảnh lịch sử của làng Lại Ân gắn bó mật thiết với dòng chảy phù sa và sự hưng thịnh của chốn kinh kỳ Thuận Hóa suốt nhiều thế kỷ. Nơi đây từng là thương cảng sông sầm uất trước khi kinh đô Huế được quy hoạch hoàn chỉnh dưới triều Nguyễn.
Vùng đất Lại Ân cổ kính bên hạ lưu sông Hương
Làng Sình là tên Nôm dân dã của làng Lại Ân, một ngôi làng cổ nằm ngay ngã ba Sình, nơi dòng sông Hương Huế hội ngộ cùng sông Bồ trước khi đổ sóng vào phá Tam Giang mênh mông. Vào thế kỷ XVI và XVII, ngã ba sông này giữ vị trí yết hầu về giao thông thủy của xứ Đàng Trong, là cửa ngõ giao thương nhộn nhịp tàu thuyền buôn bán của các thương nhân trong và ngoài nước. Nhờ vị thế đắc địa "trên bến dưới thuyền", làng Sình nhanh chóng tiếp thu những luồng giao lưu văn hóa đa dạng, tạo tiền đề thuận lợi cho các nghề thủ công mỹ nghệ phát triển rực rỡ.
Không chỉ nổi tiếng với nghề in tranh mộc bản, làng Sình còn gắn liền với cảnh quan làng quê thanh bình với rặng tre xanh, bến đò xưa và mái đình làng Lại Ân cổ kính được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia. Sự gắn kết chặt chẽ về địa giới và tình làng nghĩa xóm giữa làng Sình và làng hoa giấy Thanh Tiên kề bên đã tạo nên một cụm di sản thủ công truyền thống độc nhất vô nhị ở hạ lưu sông Hương, nơi lưu giữ hồn quê mộc mạc của xứ thần kinh.
Nguồn gốc gắn với tín ngưỡng dân gian thời mở cõi
Theo truyền thuyết dân gian và thư tịch cổ ghi lại, nghề làm tranh mộc bản xuất hiện tại làng Sình vào khoảng thế kỷ XV đến thế kỷ XVI, theo chân những di dân từ đất Bắc theo chúa Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa. Khi đối diện với chốn rừng thiêng nước độc và những hiểm nguy nơi vùng đất mới mở cõi, người dân luôn khao khát tìm kiếm sự chở che từ các đấng thần linh, tổ tiên và các lực lượng tự nhiên siêu nhiên. Từ đó, dòng tranh cúng dân gian làng Sình ra đời nhằm phục vụ trực tiếp cho các nghi lễ tống tiễn tai ương, trừ tà ma, giải hạn sao xấu và cầu chúc bình an cho gia đạo.
Khác với tranh Tết Đông Hồ hay tranh Hàng Trống chủ yếu dùng để treo thưởng ngoạn thẩm mỹ trong những ngày xuân, tranh làng Sình ra đời với sứ mệnh tâm linh thuần khiết. Sau khi hoàn tất các nghi lễ cúng bái đầu năm hoặc lễ tạ cuối năm, những bức tranh giấy này thường được gia chủ hóa vàng cùng tiền vàng mã để gửi gắm lời nguyện ước tới cõi hư vô. Chính tính chất nghi lễ đặc thù này đã khiến nhu cầu tiêu thụ tranh làng Sình luôn hiện diện bền bỉ quanh năm tại kinh đô Phú Xuân Huế và khắp các làng mạc Trung Bộ.
Kỹ nghệ mộc bản cổ truyền làng tranh dân gian làng Sình
Sức hấp dẫn độc đáo của tranh làng Sình nằm ở sự kết hợp mộc mạc giữa chất liệu thiên nhiên thuần khiết và kỹ nghệ chạm khắc gỗ tinh xảo. Từng khâu chế tác đều toát lên nét đẹp chân chất, không cầu kỳ hoa mỹ nhưng lại chứa đựng chiều sâu triết lý và tay nghề điêu luyện của các nghệ nhân cố đô.
Bản khắc gỗ mít và mực in từ tro rơm rạ
Linh hồn của mỗi bức tranh dân gian làng Sình chính là chiếc bản khắc gỗ mít. Người thợ làng Sình từ xưa đã chọn gỗ mít già vì đặc tính thớ mềm, mịn, ít bị nứt nẻ hay cong vênh dưới tác động của thời tiết nóng ẩm miền Trung, đồng thời không bị mối mọt đục khoét theo thời gian. Người nghệ nhân dùng những chiếc ve, đục nhỏ khắc ngược từng đường nét nhân vật, thần linh hay hoa văn lên mặt gỗ phẳng lì. Những đường khắc dứt khoát, mộc mạc nhưng giàu tính biểu cảm và giữ được nhịp điệu chuyển động sống động của đường nét cổ.
Sau khi bản khắc hoàn thiện, người thợ tiến hành pha chế mực in đen truyền thống từ tro rơm rạ. Người ta chọn loại rơm nếp mẩy hạt phơi khô giòn, đốt trong chum kín để lấy lớp than tro đen mịn như nhung, sau đó đem nghiền nhuyễn và hòa cùng hồ nếp nấu sệt. Khi in tranh, người thợ dùng chổi lông quét đều lớp mực đen sóng sánh lên bản khắc gỗ, nhẹ nhàng đặt tờ giấy dó lên trên rồi dùng xơ mướp khô xoa đều mặt sau. Từng nét viền đen dứt khoát in hằn sâu vào thớ giấy, tạo nên khung xương vững chắc cho toàn bộ tác phẩm.

Giấy mộc quét điệp và chổi vẽ từ rễ dứa dại
Chất liệu làm nền cho tranh làng Sình là loại giấy mộc quét điệp mang vẻ đẹp óng ánh tự nhiên. Người làng Sình thường nhập giấy mộc giấy bổi từ các làng nghề giấy dó truyền thống, sau đó đem về phết lên bề mặt một lớp bột điệp trắng ngà lấp lánh. Bột điệp được giã nhuyễn từ vỏ sò điệp đánh bắt ngoài vùng biển Thuận An hoặc đầm phá Tam Giang, ngâm ủ kỹ lưỡng rồi trộn với hồ gạo quấy loãng. Khi quét lên mặt giấy, lớp vỏ sò tạo nên những đường vân điệp lăn tăn như gợn sóng nước, phản chiếu ánh sáng dịu dàng và giúp giấy dai bền hơn trước độ ẩm.
Một nét độc đáo hiếm có khác trong kỹ nghệ vẽ tranh làng Sình là việc sử dụng chổi vẽ làm hoàn toàn từ rễ dứa dại lấy từ cồn cát ven biển. Rễ dứa dại sau khi thu hái được đập dập phần đầu, ngâm nước phơi khô để các sợi xơ tự nhiên tưa ra mềm mại như sợi lông thú. Với chiếc chổi rễ mộc mạc này, người thợ có thể phết những vệt màu khoáng đạt, tạo nên nét bút tự nhiên, phóng khoáng mà không một cây cọ vẽ hiện đại nào có thể thay thế được.
Nghệ thuật pha chế sắc màu từ thảo mộc thiên nhiên
Màu sắc trên tranh làng Sình tuy chỉ xoay quanh năm gam màu cơ bản nhưng lại mang sắc thái ấm áp, dịu mắt nhờ được tinh chế 100% từ các loài cây cỏ, hoa trái tự nhiên của quê hương xứ Huế. Các nghệ nhân hoàn toàn cự tuyệt các loại phẩm màu hóa học nhằm giữ gìn trọn vẹn sự thanh khiết cho những bức tranh dâng lên thần linh.
Sắc đỏ thắm rực rỡ được chiết xuất từ nước sắc hạt cây vang rừng hoặc vỏ cây sim chín; sắc vàng ấm áp lấy từ nước cốt củ nghệ già hoặc hoa hòe sao vàng; màu xanh lục dịu mát được nấu từ lá cây chàm non hoặc lá tràm mọc hoang dại ven đồi; còn màu đen huyền lắng đọng lấy từ tro than rơm nếp. Những gam màu tự nhiên này khi quét lên nền giấy điệp óng ánh hòa quyện vào nhau tạo nên một bản hòa sắc vừa tương phản mạnh mẽ vừa hài hòa tĩnh lặng, toát lên tinh thần thiền vị và sự thanh tịnh đặc trưng của tâm hồn người dân chốn kinh kỳ.
| Hạng mục chế tác tranh Sình | Nguyên liệu bản địa cổ truyền | Kỹ thuật gia công và đặc điểm nhận diện |
|---|---|---|
| Bản khắc mộc bản | Thớt gỗ mít già nguyên khối, bộ ve đục sắt thủ công | Chạm khắc âm bản đường nét dứt khoát, mộc mạc, bền bỉ qua hàng trăm năm |
| Giấy nền in tranh | Giấy mộc vỏ cây dó, vỏ sò điệp đầm phá Tam Giang | Quét hồ điệp lấp lánh vân sóng, nền giấy dai dẻo không thấm nước loang |
| Mực in đường viền đen | Tro rơm nếp đốt kín, hồ tinh bột gạo nếp cô đặc | Quét mực bằng chổi xơ mướp, nét in đen tuyền đậm đà gân guốc |
| Màu sắc thảo mộc tự nhiên | Hoa hòe, củ nghệ già, lá chàm, gỗ vang, tro rơm | Sắc màu nguyên bản dịu mắt, không lóa sáng, bền màu cùng thời gian |
| Bút vẽ tô màu thủ công | Rễ cây dứa dại cồn cát ven biển đập dập xơ | Đầu chổi tưa sợi tự nhiên, vệt quét màu phóng khoáng sống động |
Các dòng tranh tiêu biểu của làng tranh dân gian làng Sình
Hệ thống tranh dân gian làng Sình vô cùng phong phú với hơn năm mươi đề tài khác nhau, được phân chia thành ba nhóm chủ đạo phản ánh trọn vẹn đời sống tâm linh, lao động sản xuất và ứng xử nhân sinh của con người miền Trung trước thiên nhiên và vũ trụ.
Dòng tranh nhân vật phục vụ nghi lễ cầu an giải hạn
Nhóm tranh nhân vật giữ vai trò quan trọng và trang trọng nhất trong kho tàng mộc bản làng Sình. Nổi bật hàng đầu là tranh Bà Bổn Mạng (còn gọi là Bà Chúa Ngọc, Phật Bà Thiên Y A Na), tranh Thánh Mẫu Liễu Hạnh, tranh Thổ Công, Táo Quân, Thần Bếp và tranh Thập Điện Diêm Vương. Những vị thần linh trong tranh được khắc họa với dáng vẻ uy nghiêm, trang phục rực rỡ sắc đỏ vàng, tay cầm bảo bối trấn áp tà khí.

Bên cạnh các vị đại thần, dòng tranh nhân vật thế mạng (tranh hình nhân thế mạng nam, nữ, đồng tử) được sử dụng phổ biến trong các đàn lễ cúng sao giải hạn đầu năm. Người dân tin rằng khi dâng hình nhân thế mạng, mọi tai ách, tật bệnh, vận hạn rủi ro của con người trong năm sẽ được chuyển hóa sang hình nhân giấy rồi tiêu biến khi hóa tro, giúp người sống nhẹ nhõm tâm hồn, thanh thản bước vào mùa vụ mới.
Dòng tranh đồ vật và linh vật con giáp
Nhóm tranh đồ vật và súc vật phản ánh đậm nét đời sống nông nghiệp lúa nước và nếp sinh hoạt thường nhật của cư dân đồng bằng châu thổ sông Hương. Người dân thường cúng tranh trâu, tranh bò, tranh ngựa, tranh voi nhằm tạ ơn những con vật nuôi đã trung thành giúp sức người cày bừa nặng nhọc, đồng thời cầu mong đàn gia súc trong chuồng không bị dịch bệnh, sinh sôi đàn đàn lũ lũ.
Cùng với súc vật, tranh các bộ áo mũ, cung tên, khí giới, thuyền rồng, xe cộ, nhà cửa được in ấn công phu để dâng cúng các vị thần cai quản sông nước, núi rừng. Đặc biệt, bộ tranh mười hai con giáp làng Sình với hình ảnh chuột, trâu, cọp, mèo, rồng, rắn... được thể hiện bằng những nét vẽ cách điệu ngộ nghĩnh, khỏe khoắn, tràn đầy sức sống nguyên sơ của nghệ thuật tạo hình dân gian.
Triết lý hướng thiện và nhân ái xứ Huế
Ẩn chứa đằng sau những bức tranh giấy mộc mạc là triết lý nhân sinh quan cao đẹp của người Việt cổ. Tục cúng tranh làng Sình không mang tính mê tín dị đoan mù quáng mà là một hình thức tâm lý liệu pháp dân gian giúp giải tỏa những âu lo, căng thẳng của con người trước những biến cố khó lường của tự nhiên và cuộc sống.
Hơn thế nữa, việc dâng cúng tranh thần linh và thế mạng thể hiện lòng biết ơn sâu sắc đối với trời đất, vạn vật và tổ tiên nguồn cội. Ngay cả những con vật nuôi hay các đồ vật gắn bó hằng ngày cũng được con người tôn trọng và tri ân thành kính. Tính chất nhân văn sâu sắc ấy phản ánh rõ nét tính cách đôn hậu, khoan hòa, trọng nghĩa tình và luôn hướng về nếp sống thiện lương của người dân xứ Huế.
- Dòng tranh nhân vật tôn giáo và thế mạng: Khắc họa chư vị thần linh, Thánh Mẫu, Thổ Địa và hình nhân giải hạn cho gia chủ.
- Dòng tranh súc vật nông nghiệp thân thuộc: Tranh trâu, bò, ngựa tạ ơn vật nuôi và cầu chúc đàn gia súc mau lớn không dịch bệnh.
- Dòng tranh đồ vật khí giới và nghi trượng: In hình xiêm y, nón mũ, thuyền nan, cung kiếm phục vụ các đàn cúng bến sông am miếu.
- Dòng tranh mười hai con giáp dân gian: Khắc họa biểu tượng năm tháng sinh động, mang lại may mắn và điềm lành cho năm mới.
- Dòng tranh phục vụ trang trí và lưu niệm: Các bản khắc tranh sinh hoạt lễ hội vật, chọi gà, thiếu nhi chăn trâu phục vụ du khách.
Bảo tồn và phát huy di sản làng tranh dân gian làng Sình
Bước qua những thăng trầm của lịch sử và sự mai một của các tập quán cúng lễ cổ xưa, làng tranh mộc bản làng Sình từng có giai đoạn tưởng chừng chìm vào quên lãng. Tuy nhiên, nhờ sự kiên cường gìn giữ của các nghệ nhân lão thành cùng sự tiếp sức của thế hệ trẻ, dòng tranh quý này đang từng bước hồi sinh mạnh mẽ.
Nỗ lực phục dựng mộc bản của nghệ nhân
Người có công đầu trong công cuộc cứu vớt di sản tranh làng Sình khỏi bờ vực thất truyền chính là nghệ nhân Kỳ Hữu Phước. Sinh ra và lớn lên trong một gia đình có nhiều đời gắn bó với nghề in tranh mộc bản, ông Kỳ Hữu Phước đã dành trọn cả cuộc đời để sưu tầm, phục hồi hàng trăm bản khắc gỗ cổ bị thất lạc trong chiến tranh và thời kỳ khó khăn.
Không dừng lại ở việc giữ gìn các mẫu tranh cúng truyền thống, nghệ nhân Kỳ Hữu Phước đã táo bạo sáng tạo thêm nhiều mộc bản mới mang nội dung phong cảnh, sinh hoạt văn hóa dân gian như cảnh cấy lúa, kéo lưới, đánh vật, chọi gà, cảnh đẹp chùa Thiên Mụ hay sông Hương. Những tác phẩm cách tân này được in trên giấy dó cao cấp đóng khung gỗ sang trọng, biến tranh làng Sình từ sản phẩm cúng tế dùng một lần thành dòng tranh nghệ thuật trang trí nội thất có giá trị sưu tầm cao, được du khách trong và ngoài nước hết lời khen ngợi khi ghé thăm Đại Nội Huế.
Kết nối trải nghiệm làng nghề với lễ hội vật làng Sình
Một điểm nhấn văn hóa đặc biệt tạo nên sức sống lâu bền cho ngôi làng chính là sự gắn kết khăng khít giữa nghề in tranh mộc bản với lễ hội vật làng Sình. Diễn ra định kỳ vào ngày mùng mười tháng Giêng âm lịch hằng năm, hội vật truyền thống thu hút hàng vạn đô vật và du khách thập phương về tham dự. Trong không khí náo nức của ngày hội, du khách đổ về đình làng Lại Ân xem đấu vật rồi ghé thăm các xưởng tranh gia đình để tự tay cầm chổi rễ dứa quét mực, ép tranh mộc bản và mang về một bức tranh may mắn đầu xuân.
Trong bức tranh tổng thể của các kỳ Festival Huế bốn mùa, không gian trải nghiệm làm tranh làng Sình luôn là điểm hẹn văn hóa hấp dẫn, góp phần đưa tinh hoa mỹ thuật dân gian Việt Nam đến gần hơn với bạn bè quốc tế. Việc kết nối tour du lịch đường thủy trên sông Hương ghé bến làng Sình và làng hoa Thanh Tiên đang mở ra hướng phát triển kinh tế di sản bền vững cho cộng đồng cư dân địa phương.
Nhằm chung tay bảo tồn và quảng bá những giá trị văn hóa phi vật thể quý báu của quê hương, cổng thông tin Huế NSSC thường xuyên thực hiện các chuyên mục tư liệu, hình ảnh sống động về các làng nghề truyền thống cố đô. Trải qua bao biến thiên của thời đại, làng tranh dân gian làng Sình vẫn âm thầm gìn giữ hồn cốt mộc bản cổ kính, làm rạng rỡ thêm vườn hoa mỹ thuật dân gian đa sắc của dân tộc Việt Nam.
NSSC Huế
hue.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Huế.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Huế.
Bài liên quan
Làng gốm cổ Phước Tích - Nghệ thuật gốm sành om niêu năm trăm năm bên dòng sông Ô Lâu
Làng gốm cổ Phước Tích lưu giữ di sản gốm sành om niêu tiến vua hơn năm trăm năm tuổi. Khám phá kỹ nghệ lò cóc cổ truyền và không gian nhà rường bên dòng Ô Lâu.
Làng nón lá Tây Hồ - Hồn thơ di sản chìm nổi bên dòng sông Như Ý
Làng nón lá Tây Hồ tại xứ Huế lưu giữ nghệ thuật chằm nón bài thơ độc bản. Khám phá kỹ nghệ mười sáu vành nan tre và hồn cốt văn hóa cố đô qua từng nếp lá.
Làng đúc đồng Phường Đúc - Tiếng chuông ngàn năm và đỉnh cao kim khí cố đô
Làng đúc đồng Phường Đúc lưu giữ kỹ nghệ đúc kim loại đỉnh cao thời Nguyễn tại Huế, đúc nên Cửu Đỉnh, Cửu vị Thần công và đại hồng chung chùa Thiên Mụ vang danh.



