Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội vật làng Sình - Tinh thần thượng võ hơn 400 năm đất Cố đô

Mỗi độ xuân về vào ngày mùng mười tháng Giêng âm lịch bên ngã ba sông hợp lưu giữa dòng Hương Giang và sông Bồ, lễ hội vật làng Sình lại rộn rã tiếng trống khai sới tại sân đình Lại Ân, tôn vinh truyền thống rèn luyện võ nghệ hơn bốn thế kỷ của cư dân vùng hạ lưu xứ Huế.

NSSC HuếĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Toàn cảnh sới vật cát vuông sôi động tại sân đình Lại Ân trong lễ hội vật làng Sình ở Huế

Khởi nguồn từ thời các chúa Nguyễn mở mang bờ cõi phương Nam, lễ hội vật làng Sình đã trở thành biểu tượng văn hóa thượng võ đặc sắc bậc nhất của vùng đất Cố đô mỗi dịp đầu năm mới. Không đặt nặng chuyện thắng thua hay giải thưởng vật chất, sới vật cổ truyền nơi thôn Lại Ân thu hút đông đảo trai tráng địa phương cùng du khách thập phương lên đài so tài, gửi gắm ước vọng về một năm mới dồi dào sức khỏe, mưa thuận gió hòa và mùa màng bội thu.

Nguồn gốc lịch sử hơn bốn thế kỷ của lễ hội vật làng Sình

Trong bức tranh lễ hội dân gian vùng châu thổ Thuận Hóa, sới vật đầu xuân tại làng Lại Ân mang bề dày lịch sử gắn liền với công cuộc khai mở vùng đất Đàng Trong. Trải qua hơn bốn trăm năm, ngày hội vẫn giữ trọn âm hưởng hào sảng của vùng đất võ ven sông.

Dấu ấn rèn quân thời chúa Nguyễn mở cõi Đàng Trong

Theo sử liệu địa phương và truyền tích tại làng Lại Ân (tên Nôm là làng Sình), lễ hội vật làng Sình hình thành từ thời các chúa Nguyễn dựng nghiệp tại xứ Đàng Trong vào thế kỷ mười sáu đến thế kỷ mười bảy. Khi ấy, địa bàn ngã ba Sình sở hữu vị trí chiến lược về quân sự và giao thương đường thủy, nơi sông Bồ hợp lưu cùng dòng sông Hương Huế trước khi đổ ra cửa biển Thuận An. Để bảo vệ tuyến phòng thủ đường thủy che chở cho thủ phủ kim khuyết và quần thể Đại Nội Huế, triều đình đã lập các bãi tập trận và xưởng đóng thuyền chiến ngay tại vùng hạ lưu này.

Tương truyền, một vị danh tướng họ Tôn Thất của chúa Nguyễn khi trấn thủ thủy trại Lại Ân đã tổ chức đấu vật trên bãi bồi ven sông để rèn luyện thể lực và ý chí chiến đấu cho binh sĩ. Trai tráng làng Sình vốn quen nghề chài lưới, chèo đò có vóc dáng vạm vỡ, gân cốt dẻo dai nên hăng hái tham gia tập luyện. Khi đất nước thanh bình, trai đinh trong vùng vẫn duy trì mở sới vật sau Tết Nguyên đán để tưởng nhớ ân đức tiền nhân. Nếu vùng cố đô ngoài Bắc tự hào với truyền thống võ học quanh Hoàng thành Thăng Long hay đất Lam Kinh gắn với Thành Nhà Hồ, thì cư dân hạ lưu sông Hương gửi gắm hào khí cha ông vào những thế vật dũng mãnh ngày xuân.

Không gian đình làng Lại Ân nơi hợp lưu hai dòng sông

Địa điểm trung tâm diễn ra lễ hội vật làng Sình là khuôn viên đình làng Lại Ân, tọa lạc tại thôn Lại Ân, xã Phú Mậu, thành phố Huế, cách trung tâm đô thị khoảng chín kilômét về phía đông bắc. Ngôi đình cổ kính nằm quay mặt ra vùng châu thổ bằng phẳng được bồi đắp bởi phù sa của hai dòng sông lớn, tạo thế đất tụ thủy sinh phú quý. Từ bến thuyền trước ngã ba Sình, người dân có thể phóng tầm mắt ngắm nhìn nhịp sống thanh bình nối liền từ danh thắng chùa Thiên Mụ xuôi về phá Tam Giang.

Hằng năm, cứ đúng ngày mùng mười tháng Giêng âm lịch, cả vùng xã Phú Mậu lại thức dậy từ tinh mơ trong tiếng trống hội giục giã. Khác với những nghi điển cung đình tại lăng Minh Mạng Huế hay lăng Tự Đức Huế, không gian hội làng Lại Ân mang đậm hơi thở dân dã, phóng khoáng của cư dân vùng cửa sông. Ngay từ sáng sớm, cờ ngũ sắc cùng cờ hiệu thêu chữ Hán Lại Ân đã tung bay rực rỡ quanh sân đình, đón hàng ngàn khán giả vây kín bốn phía sới vật.

Tiêu chí văn hóa di sảnNội dung đặc trưng tại lễ hội vật làng SìnhÝ nghĩa lịch sử và giá trị cộng đồng
Thời gian tổ chứcNgày mùng 10 tháng Giêng âm lịch hằng nămKhởi đầu năm mới bằng sinh khí mạnh mẽ và cầu mùa màng thuận lợi
Không gian thực hànhSân đình làng Lại Ân, xã Phú Mậu, bên ngã ba Sình thành phố HuếGắn kết di tích đình làng cổ với cảnh quan ngã ba sông Hương và sông Bồ
Cấu trúc sới vậtĐài vật hình vuông tôn cao, đắp đất và rải lớp cát mịn dàyBảo đảm an toàn cho đô vật khi thực hiện các đòn bốc vác và quật ngã
Nguyên tắc thắng bạiLuật ba keo lật ngửa lưng chạm đất, bụng hướng lên trờiĐề cao kỹ thuật toàn diện, sức bền thể lực và sự tâm phục khẩu phục
Quy chuẩn đạo đứcNghiêm cấm tuyệt đối các đòn hiểm gây chấn thương nguy hiểmTôn vinh tinh thần thượng võ nhân văn, giao lưu và bảo vệ sức khỏe
Đối tượng tham giaMở rộng tự do cho trai tráng bản địa, các lò võ và khách du xuânThể hiện tính dân chủ, cởi mở và hiếu khách của văn hóa làng xã

Nghi thức cổ truyền và cấu trúc sới tại lễ hội vật làng Sình

Giữ đúng truyền thống lễ trước hội sau của văn hóa làng xã Việt Nam, lễ hội vật làng Sình được tổ chức bài bản với sự phân tách hài hòa giữa phần nghi lễ tâm linh thành kính và phần thi đấu sôi động ngoài sân đình. Từng chi tiết từ lễ phẩm đến cách kiến tạo đài cát đều tuân thủ quy phạm cổ truyền.

Nghi lễ vái Tổ trang nghiêm tại đình làng Lại Ân

Trước khi tiếng trống khai sới vang lên, các bậc cao niên trong hội đồng tộc trưởng tiến hành nghi lễ vái Tổ và tế lễ Thành hoàng bên trong chính điện đình làng Lại Ân. Từ tờ mờ sáng ngày mùng mười tháng Giêng, các vị bô lão uy tín mặc áo dài the đen, khăn đóng chỉnh tề, thành kính dâng hương hoa, trà quả, trầu cau và phẩm vật lên bàn thờ Thành hoàng bổn thổ cùng các bậc tiền hiền, hậu hiền khai canh lập ấp. Lời chúc văn vang lên trầm hùng giữa làn khói trầm, bày tỏ lòng biết ơn tổ tiên và cầu xin thần linh phù hộ cho dân làng năm mới bình an.

Ngay sau lễ tế của các bậc trưởng lão, đại diện các đô vật tiến vào trước hương án thực hiện nghi lễ vái Tổ môn vật. Nghi thức này giáo dục đạo lý uống nước nhớ nguồn, nhắc nhở mỗi đô vật bước lên sới phải giữ tâm trong sáng, tôn sư trọng đạo và tuân thủ võ đức. Sự trang nghiêm của phần lễ tại đình làng Lại Ân có nét tương đồng với tinh thần thành kính trong các nghi lễ truyền thống như lễ tế đàn Nam Giao, tạo điểm tựa tinh thần trước khi bước vào các màn tranh tài.

Cấu trúc sới vật cát vuông và nhịp trống lệnh khai hội

Điểm nhận diện độc đáo của lễ hội vật làng Sình nằm ở kiến trúc sới vật truyền thống hình vuông đắp nổi cao ráo ngay giữa sân đình. Người dân làng Lại Ân xây dựng đài vật hình vuông cao gần một mét, mỗi cạnh rộng khoảng tám mét, bốn góc và dọc các cạnh được chôn cột bọc đệm và căng dây giới hạn. Toàn bộ mặt đài được đổ lớp cát vàng lấy từ bãi bồi ngã ba Sình, sàng lọc sạch sỏi đá và phơi khô tơi xốp làm lớp đệm giảm chấn tự nhiên.

Xung quanh bốn phía đài cát là hàng dải cờ hội rực rỡ cùng chiếc trống đại đặt phía trước tiền đường đình làng. Trong suốt diễn biến của lễ hội vật làng Sình, tiếng trống chầu giữ vai trò linh hồn điều phối nhịp độ thi đấu:

  • Hồi trống khai hội và gọi đô: Tiếng trống gióng giả thành từng chặp ba tiếng dõng dạc, mời gọi các đô vật tiến lên đài cát ghi danh và chào khán giả.
  • Nhịp trống thúc giục giao đấu: Khi hai đô vật bước vào phần se đài và khóa tay, tiếng trống chuyển sang nhịp dồn dập theo từng pha áp sát, bốc đôi hay phản đòn.
  • Tiếng trống cầm chừng cảnh báo: Nếu đô vật dạt ra sát mép dây giới hạn của đài vuông, người cầm dùi gõ vào tang trống nhắc nhở trọng tài điều chỉnh.
  • Hồi trống báo hiệu chiến thắng: Ngay khoảnh khắc một đô vật thực hiện thành công đòn đánh lật ngửa đối phương trên nền cát, hồi trống cái vang lên dứt khoát công bố kết quả.
Các đô vật tung miếng đánh kỹ thuật dưới cờ hiệu Lại Ân tại lễ hội vật làng Sình Huế
Các đô vật tung miếng đánh kỹ thuật dưới cờ hiệu Lại Ân tại lễ hội vật làng Sình Huế

Luật thi đấu nhân văn và kỹ thuật của lễ hội vật làng Sình

Sức hấp dẫn bền vững suốt hơn bốn thế kỷ của lễ hội vật làng Sình kết tinh ở bộ quy tắc thi đấu độc đáo. Những luật lệ cổ truyền đã định hình nên phong cách vật võ hào hoa, thượng tôn sự công bằng và tính nhân bản.

Nguyên tắc ba keo lật ngửa phân định thắng bại

Trong quy chế thi đấu tại sới vật truyền thống làng Lại Ân, việc phân định thắng thua tuân thủ nghiêm ngặt luật ba keo lật ngửa. Một đô vật chỉ vượt qua vòng loại để vào bán kết khi giành chiến thắng liên tiếp trước ba đối thủ khác nhau trong ba keo đấu trực tiếp. Ở mỗi keo vật, chiến thắng tuyệt đối chỉ xác lập khi đô vật dùng kỹ thuật quật ngã đối phương xuống nền cát trong tư thế lấm lưng trắng bụng, tức phần lưng chạm hẳn xuống mặt cát và phần bụng hướng lên bầu trời.

Quy định luật ba keo lật ngửa tạo nên tính kịch tính cao cho lễ hội vật làng Sình. Nếu đô vật quật ngã đối thủ nhưng đối phương kịp xoay người chống tay, quỳ gối hoặc nằm nghiêng khiến lưng chưa chạm đất hoàn toàn thì keo đấu vẫn tiếp tục. Nếu đã thắng hai keo đầu nhưng đến keo thứ ba bị đối thủ lật ngửa, đô vật đó vẫn phải nhường quyền đi tiếp song có thể đăng ký lại từ đầu. Các đô vật xứ Huế thường vận dụng nhiều miếng đánh đẹp mắt như đòn bốc một, bốc đôi, ngáng chân, vặn sườn hay gồng gánh kết hợp nhuần nhuyễn giữa nhu và cương.

Tinh thần thượng võ cấm đòn hiểm và sới vật mở rộng

Giá trị nhân văn của lễ hội vật làng Sình thể hiện qua quy tắc bảo vệ an toàn cho người tham gia, phản ánh trọn vẹn tinh thần thượng võ của người Việt. Bước lên đài cát với trang phục để trần thân trên, mặc quần đùi gọn gàng và thắt đai lưng vải lụa xanh hoặc đỏ, các đô vật tuyệt đối không sử dụng đòn hiểm độc. Mọi hành vi tấn công vào yếu huyệt như bẻ khớp ngược chiều, khóa cổ, đánh vào hạ bộ hay nắm tóc đều bị nghiêm cấm và truất quyền thi đấu.

Bên cạnh đó, lễ hội vật làng Sình còn nổi tiếng bởi tính mở rộng và dân chủ. Không giới hạn danh sách đăng ký trước, sới vật tại xã Phú Mậu chào đón bất kỳ ai đam mê võ nghệ. Từ thiếu niên mười hai, mười ba tuổi thi đấu giải thiếu niên buổi sáng, thanh niên từ các lò vật Thủ Lễ, Quảng Điền, Hương Trà cho đến du khách trên hành trình khám phá Cố đô hay ghé thăm phố cổ Hội An đều có thể ghi tên ngay tại bàn tổ chức để lên sới cát thử sức. Khi trận chung kết giải Cả khép lại vào buổi chiều, nhà vô địch được trao mâm trầu cau, rượu quý cùng phần thưởng danh dự.

Đô vật thực hiện thế đánh lật ngửa đối thủ trên sới cát lễ hội vật làng Sình
Đô vật thực hiện thế đánh lật ngửa đối thủ trên sới cát lễ hội vật làng Sình

Giá trị di sản văn hóa trường tồn của lễ hội vật làng Sình

Vượt ra khỏi phạm vi cuộc tranh tài thể lực ngày xuân, lễ hội vật làng Sình phản chiếu sinh động tâm hồn và bản sắc văn hóa của cư dân hạ lưu sông Hương. Nơi đây hội tụ vẻ đẹp khỏe khoắn của võ học cổ truyền hòa quyện cùng nét tài hoa của làng nghề thủ công bốn trăm năm tuổi.

Sự giao thoa giữa võ học và mỹ thuật dân gian

Một nét độc đáo hiếm có của thôn Lại Ân là sự song hành giữa truyền thống võ vật dũng mãnh và dòng tranh dân gian làng Sình nức tiếng xứ Huế. Cùng tồn tại bên ngã ba Sình, hai di sản văn hóa giữa động và tĩnh đã bổ trợ nhau suốt hơn bốn thế kỷ. Chính những thế đứng se đài uyển chuyển, những pha khóa tay, bốc vác của các đô vật trên sân đình làng Lại Ân đã trở thành nguyên mẫu để nghệ nhân làng Sình khắc lên ván gỗ thị những bức tranh Đô vật sống động.

Vào ngày mùng mười tháng Giêng, người trẩy hội tại xã Phú Mậu sau khi theo dõi các keo vật thường ghé thăm các nếp nhà cổ quanh đình để chiêm ngưỡng quy trình in tranh mộc bản quét điệp sò, đồng thời thưởng thức ẩm thực dân dã đặc trưng của Cố đô như bát cơm hến Huế đậm đà hay thức quà ngọt ngào mè xửng Huế bên chén trà nóng. Sự gắn kết giữa lễ hội, làng nghề thủ công và ẩm thực đã tạo nên sức hút bền vững cho vùng đất cổ Lại Ân.

Sức sống hội xuân truyền thống trong dòng chảy đương đại

Trong bối cảnh hiện nay, lễ hội vật làng Sình vẫn giữ vững vị thế là sự kiện văn hóa mở màn năm mới tiêu biểu của thành phố Huế. Cộng đồng cư dân làng Lại Ân luôn chú trọng bảo tồn nguyên trạng các nghi thức từ nghi lễ vái Tổ, cách đắp đài cát vuông cho đến luật ba keo lật ngửa. Nhiều câu lạc bộ vật cổ truyền tại xã Phú Mậu được duy trì thường xuyên, giúp thế hệ trẻ rèn luyện thể chất và tiếp nối truyền thống thượng võ từ thời vua Gia Long cùng các chúa Nguyễn.

Nhằm bảo tồn và lan tỏa kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của vùng đất Cố đô trên môi trường số, chuyên trang Huế NSSC đóng vai trò hệ thống hóa nguồn tư liệu bách khoa chuẩn xác về lịch sử, nghi lễ và giá trị nhân văn của các lễ hội truyền thống bản địa. Qua đó, hình ảnh những đô vật tranh tài dưới bóng cờ hội Lại Ân luôn vươn xa như biểu tượng văn hóa giàu sức sống.

Hơn bốn trăm năm trôi qua bên dòng nước hợp lưu hiền hòa của sông Hương và sông Bồ, tiếng trống lễ hội vật làng Sình mỗi độ mùng mười tháng Giêng vẫn ngân vang đầy kiêu hãnh giữa đất trời Cố đô. Giữ trọn tinh thần thượng võ cao thượng, nhân văn và lòng hiếu khách nồng hậu, ngày hội đầu xuân nơi sân đình Lại Ân mãi là mạch nguồn văn hiến tiếp thêm sinh lực cho con người xứ Huế.

Chia sẻ:
HC

NSSC Huế

hue.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Huế.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Huế.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất