Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội cầu ngư Thuận An - Hồn cốt văn hóa biển trăm năm xứ Huế

Cứ mỗi độ ba năm đáo lệ vào dịp đầu xuân từ mùng mười đến mười hai tháng Giêng âm lịch, lễ hội cầu ngư Thuận An lại bừng lên khí thế sôi động của cư dân làng biển cổ Thai Dương Hạ bên cửa biển Thuận An và vùng đầm phá Tam Giang mênh mông.

NSSC HuếĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Hoạt cảnh trò diễn dân gian câu cá bủa lưới trước sân đình làng Thai Dương trong lễ hội cầu ngư Thuận An Huế

Nằm nơi đầu sóng ngọn gió bên cửa biển lịch sử của cố đô, lễ hội cầu ngư Thuận An là đại lễ truyền thống hơn năm trăm năm tuổi mang đậm bản sắc văn hóa cư dân vùng đầm phá và biển cả xứ Huế. Cứ theo lệ tam niên đáo lệ, người dân làng Thai Dương Hạ lại tề tựu trước đình làng Thai Dương để tri ân vị tiền hiền Trương Quý Công và tái hiện sinh động những màn trò diễn bủa lưới cùng hội đua ghe truyền thống trên mặt nước phá Tam Giang.

Cội nguồn lịch sử của lễ hội cầu ngư Thuận An

Lịch sử hình thành lễ hội gắn liền với quá trình khai phá vùng đất ven biển Thuận Hóa từ buổi đầu mở cõi của dân tộc Đại Việt. Qua hơn năm thế kỷ bảo lưu và trao truyền, lễ hội đã trở thành cuốn biên niên sử sống động phản ánh đời sống lao động và tâm thức tín ngưỡng của ngư dân vùng cửa biển.

Công đức vị tiền hiền Trương Quý Công mở làng

Theo gia phả các dòng họ cổ và sắc phong còn lưu giữ tại đình làng Thai Dương thuộc phường Thuận An, thành phố Huế, lịch sử của làng Thai Dương Hạ bắt đầu từ thế kỷ XIV - XV sau khi vùng đất Châu Ô, Châu Lý sáp nhập vào bản đồ Đại Việt. Vào thời kỳ ấy, vị tiền hiền Trương Quý Công (tức ngài Trương Thiều, người gốc miền Bắc di cư vào phương Nam) đã đặt chân đến dải cồn cát nơi hợp lưu giữa dòng sông Hương Huế và vùng đầm phá Tam Giang đổ ra biển Đông qua cửa Eo (cửa biển Thuận An ngày nay). Nhận thấy vùng cửa biển này có nguồn lợi thủy hải sản phong phú, ngài đã đứng ra chiêu tập dân đinh, khai khẩn đất đai lập nên làng Thai Dương Hạ.

Không chỉ có công quy dân lập ấp, ngài Trương Quý Công còn trực tiếp truyền dạy cho dân làng nghề đan lưới, đóng thuyền đi biển đánh bắt cá tôm (nghề hạ nghệ) và tổ chức các đội thuyền buôn bán ghe mành giao thương đường thủy Bắc - Nam (nghề thương cổ). Nhờ hai ngành kinh tế trụ cột ấy, làng Thai Dương Hạ nhanh chóng phát triển thành thương cảng và làng biển trù phú bậc nhất vùng Thuận Hóa, từng được sách Ô Châu cận lục thế kỷ XVI ca ngợi. Sau khi ngài qua đời, nhân dân trong làng đã lập đền thờ tôn làm bậc Thành hoàng Bổn thổ, đồng thời các vương triều phong kiến từ thời Hậu Lê tại Hoàng thành Thăng Long cho đến các hoàng đế triều Nguyễn tại Đại Nội Huế đều liên tiếp ban sắc phong "Thượng Đẳng Thần".

Truyền thống tam niên đáo lệ của ngư dân cửa biển

Để tưởng nhớ ân đức của vị Thủy tổ làng nghề và cầu mong thần linh phù hộ cho những chuyến vươn khơi bám biển được sóng yên biển lặng, tôm cá đầy khoang, cư dân làng Thai Dương Hạ đã duy trì tục mở hội cầu ngư ngay từ những ngày đầu lập làng. Nếu vào các năm thường, dân làng chỉ tổ chức lễ tế Xuân thu nhị kỳ gọn nhẹ trong nội tự đình làng, thì cứ đúng định kỳ ba năm một lần vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu — gọi là lệ tam niên đáo lệ — địa phương lại tổ chức đại lễ lễ hội cầu ngư Thuận An với quy mô trọng thể kéo dài ba ngày từ mùng 10 đến ngày 12 tháng Giêng âm lịch.

Khác với nhiều vùng biển thường gắn lễ hội cầu ngư với tín ngưỡng thờ cá Ông làm trọng tâm duy nhất, lễ hội cầu ngư Thuận An tại làng Thai Dương Hạ lại mang bản sắc riêng biệt khi kết hợp hài hòa giữa việc tôn vinh vị nhân thần khai canh Trương Quý Công, vị thần đá linh thiêng Thái Dương Phu Nhân cùng tín ngưỡng thờ thần biển truyền thống. Chính chiều sâu lịch sử hơn 500 năm ấy đã đưa ngôi làng cổ ven biển này trở thành một trong hai mươi thắng cảnh đẹp nhất đất thần kinh ("Thần kinh nhị thập cảnh") do vua Thiệu Trị ngự đề thơ vịnh dưới tên gọi "Thai Dương linh tích".

Yếu tố cấu thành lễ hộiNội dung lịch sử và văn hóa cốt lõiVai trò trong đời sống cư dân Thuận An
Nhân vật phụng thờ trung tâmTiền hiền khai canh Trương Quý Công (Trương Thiều) được sắc phong Thượng Đẳng ThầnTôn vinh vị tổ nghề dạy dân đánh bắt hải sản (hạ nghệ) và buôn bán ghe mành (thương cổ)
Chu kỳ thời gian tổ chứcTổ chức đại hội "Tam niên đáo lệ" ba năm một lần vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu (10 - 12 tháng Giêng)Dịp hội tụ toàn thể con dân làng biển trước mùa ra quân đánh bắt vụ cá Nam đầu xuân
Không gian di tích hành lễĐình làng Thai Dương Hạ, miếu Âm Linh, chùa Thai Dương và vùng nước phá Tam GiangKết nối trục không gian tâm linh trên cạn với không gian diễn xướng sông nước cửa biển
Giá trị di sản văn hóaĐược công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của thành phố HuếBảo tồn nguyên vẹn nghi lễ cung nghinh thần và hệ thống trò diễn dân gian miền biển

Không gian di tích và nghi thức lễ hội cầu ngư Thuận An

Mỗi kỳ lễ hội cầu ngư Thuận An bước vào chính hội, toàn bộ không gian làng biển cổ Thai Dương Hạ lại rợp bóng cờ thần, cờ ngũ sắc và rộn rã tiếng trống hội đầu xuân. Phần lễ được các bậc cao niên cử hành trang nghiêm theo đúng nghi thức cổ truyền hàng trăm năm.

Quần thể đình làng Thai Dương và miếu Âm Linh

Trung tâm diễn ra các nghi lễ trọng đại nhất của lễ hội cầu ngư Thuận An là đình làng Thai Dương — một công trình kiến trúc đình làng truyền thống bề thế nằm hướng mặt ra phía đầm phá và bến thuyền tấp nập của phường Thuận An. Ngôi đình được xây dựng theo kiểu chữ Đinh truyền thống xứ Huế với hệ thống cột gỗ lim vững chãi, mái lợp ngói liệt vàng, bờ nóc đắp nổi lưỡng long chầu nguyệt tinh xảo và cổng tam quan uy nghi. Bên trong hậu cung của đình làng lưu giữ bức hoành phi "Thượng Đẳng Thần", long khám sơn son thếp vàng cùng nhiều đạo sắc phong quý giá từ thời các vị vua triều Nguyễn có lăng tẩm uy nghiêm như lăng Minh Mạng Huế.

Gắn kết chặt chẽ với đình làng trong không gian hành lễ là miếu Âm Linh nằm sát bờ nước, miếu thờ Thái Dương Phu Nhân cùng ngôi chùa cổ của làng. Vị trí địa lý của quần thể di tích này nằm ngay nơi cửa ngõ giao thương đường thủy kết nối vùng đầm phá Tam Giang rộng lớn với trung tâm kinh thành qua dòng Hương Giang thơ mộng chảy ngang chùa Thiên Mụ và nhịp cầu Trường Tiền Huế. Nhờ địa thế "tiền thủy hậu sa", sân đình Thai Dương trở thành một quảng trường văn hóa lý tưởng để hàng vạn người dân quây quần trẩy hội.

Nghi thức cung nghinh thần và đại lễ chánh tế

Phần lễ của lễ hội cầu ngư Thuận An diễn ra liên tục qua ba ngày với trình tự nghi thức cổ truyền chặt chẽ. Chiều ngày mùng 10 tháng Giêng mở đầu bằng lễ cung nghinh thần (rước sắc phong của ngài Trương Quý Công và các vị tiền hiền, hậu hiền) cùng lễ cầu an tại đình làng Thai Dương. Đoàn rước uy nghi với đội cờ ngũ sắc, đội lân sư rồng, phường bát âm, đội gươm trường, lỗ bộ và kiệu long đình sơn thếp vàng diễu hành qua các trục đường chính của làng biển trong tiếng chiêng trống vang lừng, thể hiện lòng thành kính của hậu thế đối với các bậc tiền nhân mở cõi.

Bước sang chiều ngày 11 tháng Giêng, tại khu vực miếu Âm Linh ven bờ nước diễn ra lễ tế Âm linh và nghi thức phóng sanh, phóng đăng nhằm tưởng niệm những ngư dân đã khuất trên biển cả, cầu mong âm siêu dương thái. Đỉnh cao của phần lễ là nghi thức Đại lễ Chánh tế diễn ra vào lúc không giờ rạng sáng ngày 12 tháng Giêng tại chính điện đình làng Thai Dương. Trong ánh nến lung linh và khói trầm nghi ngút, Hội đồng tộc trưởng và các bậc bô lão đức cao vọng trọng trong trang phục áo dài thụng xanh, mũ cánh chuồn cổ truyền thực hiện trọn vẹn các tuần dâng hương, dâng rượu, dâng trà và đọc văn tế ca ngợi công đức thần Thành hoàng.

  • Lễ Cung nghinh thần và Cầu an (Ngày 10 tháng Giêng): Rước sắc phong vị tiền hiền Trương Quý Công cùng chư vị thần linh an vị tại chính điện đình làng Thai Dương.
  • Trò diễn dân gian "Ai mua cá không" (Chiều ngày 11 tháng Giêng): Sân khấu hóa toàn bộ quy trình lao động biển từ bủa lưới, câu cá đến mua bán cá ngay trên sân đình.
  • Lễ tế Âm linh và thả hoa đăng (Tối ngày 11 tháng Giêng): Cử hành tại miếu Âm Linh và mặt nước cửa biển nhằm tri ân tiền nhân và cầu nguyện bình an cho ngư dân.
  • Đại lễ Chánh tế truyền thống (Rạng sáng ngày 12 tháng Giêng): Do các vị bô lão làng Thai Dương Hạ chủ trì theo nghi thức tế lễ cổ truyền trang nghiêm.
  • Lễ xuất quân và hội đua ghe truyền thống (Sáng ngày 12 tháng Giêng): Các đội thuyền rồng tranh tài sôi nổi trên mặt nước phá Tam Giang trước giờ mở biển đầu năm.

Trò diễn dân gian và đua ghe lễ hội cầu ngư Thuận An

Sức sống mãnh liệt và nét độc đáo bậc nhất của lễ hội cầu ngư Thuận An nằm ở phần hội diễn ra sôi nổi cả trên cạn lẫn dưới nước. Toàn bộ đời sống lao động nhọc nhằn nhưng đầy lạc quan của người dân miền biển được tái hiện thành những màn trình diễn nghệ thuật dân gian sinh động.

Hoạt cảnh trò diễn bủa lưới đánh cá trên cạn

Vào chiều ngày 11 tháng Giêng, khoảng sân rộng lớn trước cổng tam quan đình làng Thai Dương biến thành sân khấu dân gian ngoài trời thu hút hàng ngàn người vây kín thưởng lãm màn trò diễn bủa lưới trên cạn. Trung tâm của trò diễn là những chiếc thuyền câu truyền thống được sơn vẽ rực rỡ và đặt trên vai hàng chục trai tráng khỏe mạnh mặc trang phục ngư dân chít khăn đỏ, di chuyển nhịp nhàng giữa sân đình như đang lướt sóng ra khơi. Trên thuyền có vị thuyền trưởng (ông Tổng Lái) đứng mũi chịu sào chỉ huy, ông Tổng Thương đứng ở đuôi thuyền chèo lái và ông Tổng Khoang phụ trách tát nước, giữ nhịp.

Theo tiếng hò khoan, hò kéo lưới vang dội, đoàn thuyền tiến hành diễn lại trọn vẹn chu trình đánh bắt cá ngoài khơi xa. Những đứa trẻ hóa trang thành đàn cá nục, cá thu, cá ngừ tung tăng bơi lội giữa sân đình, trong khi các ngư dân trên thuyền tung mẻ lưới lớn vây bắt rồi đổ từng rổ cá đầy ắp xuống khoang. Ngay sau khi thuyền cập bến, các bà, các chị trong vai những người phụ nữ miền biển tảo tần đôi quang gánh chạy ra đón thuyền, mua bán cá tấp nập với tiếng rao lanh lảnh "Ai mua cá không!", tạo nên bầu không khí vui tươi và gửi gắm ước vọng về một năm mới đánh bắt trúng mùa.

Các ngư dân làng biển cổ rước thuyền câu tái hiện trò diễn bủa lưới đánh cá trên cạn tại lễ hội cầu ngư Thuận An Huế
Các ngư dân làng biển cổ rước thuyền câu tái hiện trò diễn bủa lưới đánh cá trên cạn tại lễ hội cầu ngư Thuận An Huế

Giải đua ghe truyền thống sôi động trên phá Tam Giang

Sau khi hoàn tất đại lễ Chánh tế vào rạng sáng ngày 12 tháng Giêng, tâm điểm của lễ hội cầu ngư Thuận An chuyển ra vùng mặt nước mênh mông của đầm phá Tam Giang ngay trước bến đình làng Thai Dương với giải đua ghe truyền thống và nghi thức tàu cá xuất quân mở biển đầu xuân. Hàng chục chiếc ghe đua truyền thống của các tổ dân phố thuộc phường Thuận An và các xã vùng đầm phá lân cận cùng tề tựu bên vạch xuất phát trong tiếng trống thúc giục liên hồi và tiếng reo hò cổ vũ vang dậy dọc hai bờ kè đá.

Các tay chèo đều là những ngư dân dạn dày sương gió biển khơi, bắp tay săn chắc đồng loạt vung mái dầm bổ xuống mặt nước tung bọt trắng xóa. Giải đua ghe truyền thống được tổ chức theo đúng luật tục cổ gồm độ Cúng (bơi dâng lễ thần linh cầu bình an), độ Tiền (các vòng tranh tài quyết liệt qua các rốn tiêu Thượng, Trung, Hạ) và độ Thái Bình khép lại hội đua. Tiếp ngay sau màn đua ghe là nghi thức những đoàn tàu đánh cá công suất lớn treo cờ Tổ quốc đỏ thắm nổ máy rẽ sóng tiến ra cửa biển Thuận An để lấy ngày lành mở biển đầu năm, khẳng định ý chí vươn khơi bám biển và bảo vệ chủ quyền biển đảo quê hương.

Đông đảo bô lão và người dân làng biển cổ tụ hội trước sân đình làng Thai Dương trong lễ hội cầu ngư Thuận An Huế
Đông đảo bô lão và người dân làng biển cổ tụ hội trước sân đình làng Thai Dương trong lễ hội cầu ngư Thuận An Huế

Giá trị bảo tồn di sản của lễ hội cầu ngư Thuận An

Trải qua hơn năm thế kỷ tồn tại cùng những biến thiên của lịch sử và tự nhiên nơi cửa biển, lễ hội cầu ngư Thuận An vẫn giữ nguyên vẹn giá trị cốt lõi của mình. Lễ hội không chỉ là điểm tựa tinh thần vững chắc cho ngư dân mà còn là di sản văn hóa biển vô giá của đất cố đô.

Sợi dây cố kết cộng đồng ngư dân vùng cửa biển

Trong đời sống của cư dân vùng cửa biển Thuận An và hệ đầm phá Tam Giang - Cầu Hai, nghề đi biển luôn đòi hỏi tinh thần đoàn kết, tương trợ lẫn nhau giữa muôn trùng sóng gió. Mỗi kỳ mở hội tam niên đáo lệ chính là dịp để những người con làng Thai Dương Hạ dù đi làm ăn, sinh sống ở bất cứ phương trời nào cũng hướng về quê cha đất tổ, cùng chung tay tu bổ đình làng Thai Dương, miếu Âm Linh và tham gia vào các đội hình rước sắc, diễn trò. Tình làng nghĩa xóm, đạo lý "uống nước nhớ nguồn" tri ân vị tiền hiền Trương Quý Công vì thế được trao truyền bền bỉ từ thế hệ ông cha sang lớp thanh thiếu niên trẻ tuổi.

Bên cạnh các nghi thức tâm linh và trò diễn dân gian, những ngày lễ hội đầu xuân tại Thuận An còn là dịp để du khách thập phương khám phá bức tranh văn hóa ẩm thực biển đậm đà kết hợp cùng tinh hoa ẩm thực cố đô. Sau những giờ phút hòa mình vào không khí náo nhiệt của hội đua ghe hay xem trò diễn bủa lưới, du khách có thể thưởng thức hương vị mặn mòi của hải sản đầm phá, nhâm nhi tô bún bò Huế nóng hổi dậy mùi mắm ruốc biển Thuận An hay chén trà cung đình Huế thanh tao, cảm nhận sự giao hòa tuyệt đẹp giữa văn hóa biển cả phóng khoáng và văn hóa kinh kỳ trầm mặc, tương đồng với mạch văn hóa cảng thị cổ tại phố cổ Hội An.

Tôn vinh di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Với những giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật diễn xướng dân gian và tính cộng đồng tiêu biểu, lễ hội cầu ngư Thuận An (Lễ hội cầu ngư làng Thai Dương, phường Thuận An, thành phố Huế) đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Danh hiệu cao quý này khẳng định tầm vóc của một trong những lễ hội biển cổ xưa và quy củ nhất miền Trung Việt Nam, đồng thời trở thành sự kiện điểm nhấn mở màn cho chuỗi lễ hội mùa Xuân trong đề án Festival Bốn mùa của cố đô Huế.

Nhằm bảo tồn bền vững và lan tỏa sâu rộng kho tàng tri thức văn hóa dân gian bản địa, cổng thông tin Huế NSSC thường xuyên cập nhật hệ thống cơ sở dữ liệu bách khoa về các lễ hội, làng nghề và di tích lịch sử trên địa bàn thành phố. Mỗi độ xuân về theo nhịp tam niên đáo lệ, tiếng trống lễ hội cầu ngư Thuận An lại rền vang bên cửa biển như khúc tráng ca tôn vinh sức sống trường tồn và khát vọng vươn ra biển lớn của người dân xứ Huế.

Chia sẻ:
HC

NSSC Huế

hue.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Huế.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Huế.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất