Bỏ qua đến nội dung

Lăng Minh Mạng Huế - Đỉnh cao kiến trúc đăng đối trên núi Cẩm Khê

Tọa lạc nơi hợp lưu hai dòng Tả Trạch và Hữu Trạch tạo nên sông Hương thơ mộng, lăng Minh Mạng Huế thể hiện trọn vẹn bản lĩnh trị quốc cùng tư duy quy hoạch uy nghiêm của vị hoàng đế thứ hai triều Nguyễn. Quần thể di tích hòa quyện hoàn hảo giữa chuẩn mực lễ chế Nho giáo với cảnh sắc sơn thủy hữu tình.

NSSC HuếĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh kiến trúc đăng đối uy nghiêm bên trong quần thể lăng Minh Mạng Huế

Được khởi công xây dựng từ tháng tư năm 1840 trên ngọn núi Cẩm Khê thuộc địa phận xã Hương Thọ và hoàn tất vào đầu năm 1843 dưới thời vua Thiệu Trị, lăng Minh Mạng Huế mang tên hiệu chính thức là Hiếu Lăng. Trên khuôn viên rộng khoảng mười tám héc-ta bao bọc bởi vòng La thành vững chãi, bốn mươi công trình cung điện, lầu gác và đình tạ được sắp đặt cân xứng tuyệt đối dọc theo trục thần đạo dài bảy trăm mét.

Địa thế núi Cẩm Khê và lịch sử dựng lăng Minh Mạng Huế

Trong hệ thống lăng tẩm các vị hoàng đế triều Nguyễn tại kinh đô Phú Xuân Huế, lăng Minh Mạng Huế giữ vị trí mẫu mực tiêu biểu nhất cho nghệ thuật kết hợp quy phạm kiến trúc cung đình với cảnh quan sơn thủy tự nhiên. Lịch sử tìm đất và kiến tạo công trình này gắn liền với tầm nhìn chiến lược của vị hoàng đế tài năng bậc nhất vương triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ mười chín.

Tuyển chọn cuộc đất vạn niên nơi ngã ba Bằng Lãng

Sau khi lên ngôi kế vị vua Gia Long vào năm 1820 và trị vì đất nước suốt hai thập niên thịnh trị, vua Minh Mạng đã đưa quốc gia Đại Nam đạt tới đỉnh cao về tổ chức hành chính, quân sự, giáo dục và văn hóa kiến trúc.

Trải qua suốt mười bốn năm ròng rã khảo sát địa mạch dọc theo thượng nguồn sông Hương Huế, đến mùa xuân năm 1840, quan đại thần Lê Đăng Doanh mới dâng tấu trình lên nhà vua cuộc đất hội tụ đầy đủ long mạch quý hiếm tại ngọn núi Cẩm Khê, thuộc ấp An Bằng, làng Cư Chánh, cách trung tâm Đại Nội Huế khoảng mười hai ki-lô-mét về phía tây nam.

Tháng tư năm 1840, hoàng đế Minh Mạng đích thân ngự giá lên khảo sát thực địa núi Cẩm Khê và vô cùng hài lòng trước thế đất sơn triều thủy tụ kỳ vĩ. Ngọn núi Cẩm Khê nằm giữa vùng đồi thoai thoải cây cối xanh tươi, phía sau lấy dãy núi Đại Sơn và Kim Phụng điệp trùng làm hậu chẩm vững chãi, phía trước lấy núi Bàn Sơn làm tiền án và núi Thiên Thọ nơi tọa lạc lăng Gia Long Huế làm vọng án xa xa, còn hai bên tả hữu có núi đồi và khe nước uốn lượn ôm bọc như thế rồng chầu hổ phục.

Ngay sau chuyến thị sát, nhà vua quyết định chọn nơi đây làm huyệt đạo vạn niên và cho đổi tên núi Cẩm Khê thành Hiếu Sơn, đồng thời đặt tên cho khu lăng tương lai là Hiếu Lăng nhằm khẳng định đạo hiếu làm gốc của bậc quân vương cũng như truyền thống hiếu đễ trong hoàng tộc.

Hành trình kiến thiết Hiếu Lăng qua hai đời đế vương

Tháng chín năm 1840, công cuộc cải tạo địa hình và khởi dựng lăng Minh Mạng Huế chính thức bắt đầu dưới sự chỉ huy của các vị đại thần Bùi Công Huyên, Trương Đăng Quế cùng hàng vạn binh lính và thợ thủ công giỏi trên cả nước. Công việc san bạt đồi núi, đào hồ Trừng Minh, hồ Tân Nguyệt và xây dựng vòng La thành đang diễn ra khẩn trương thì đến tháng giêng năm 1841, hoàng đế Minh Mạng lâm bệnh nặng và băng hà tại điện Quang Minh trong hoàng cung ở tuổi năm mươi.

Tháng hai năm 1841, nhà vua đích thân lên kiểm tra công trường Hiếu Lăng để đôn đốc việc xây dựng huyệt mộ trong Bửu thành và các hạng mục chính điện.

Đến tháng tám năm 1841, nghi lễ an táng thi hài hoàng đế Minh Mạng vào lòng đồi Khai Trạch Sơn bên trong Bửu thành được cử hành trọng thể theo đúng điển chế đại tang của vương triều, nhưng công việc hoàn thiện các cung điện, nhà bia, lầu gác và cầu đá bên ngoài vẫn tiếp tục kéo dài thêm gần hai năm nữa. Đầu năm 1843, toàn bộ bốn mươi hạng mục kiến trúc lớn nhỏ bên trong khuôn viên Hiếu Lăng chính thức hoàn thành mỹ mãn, tạo nên một quần thể lăng tẩm bề thế, trang nghiêm bậc nhất lịch sử kiến trúc Việt Nam thế kỷ mười chín.

Trục thần đạo đăng đối và tẩm điện ở lăng Minh Mạng Huế

Điểm đặc trưng nổi bật nhất làm nên giá trị kiến trúc độc đáo của lăng Minh Mạng Huế là nghệ thuật quy hoạch đăng đối tuyệt đối qua trục thần đạo chính tâm chạy dài bảy trăm mét theo hướng đông - tây. Nhìn từ trên cao, toàn bộ mặt bằng khu lăng hiện lên như dáng hình một bậc đế vương đang nằm ngơi nghỉ thanh thản, đầu gối lên ngọn núi Kim Phụng, chân duỗi thẳng ra ngã ba sông Hương và hai nửa hồ Trừng Minh uốn lượn như đôi cánh tay buông xuôi tự nhiên.

Cổng Đại Hồng Môn và nhà bia Thánh Đức

Khởi đầu cho trục thần đạo uy nghiêm là cổng Đại Hồng Môn, cổng chính dẫn vào khu lăng được xây dựng hoàn toàn bằng gạch vồ và vôi vữa truyền thống với ba lối đi có mái giả chồng diêm lợp ngói lưu ly vàng và trang trí rồng mây khảm sành sứ tinh xảo. Theo quy định nghiêm ngặt của lễ chế nhà Nguyễn, cánh cửa chính giữa của Đại Hồng Môn chỉ được mở một lần duy nhất trong lịch sử để rước linh cữu của hoàng đế Minh Mạng tiến vào huyệt mộ năm 1841, từ đó về sau luôn đóng kín vĩnh viễn; mọi hoạt động ra vào đều phải đi qua hai cổng phụ là Tả Hồng Môn ở bên trái và Hữu Hồng Môn ở bên phải.

Bước qua cổng thành là sân chầu Bái Đính rộng lớn lát gạch Bát Tràng phẳng phiu được chia làm bốn bậc cao thấp, hai bên tả hữu dựng hai hàng tượng đá thanh tạc hình các vị quan văn, quan võ đứng chầu trang nghiêm cùng tượng voi và ngựa chiến.

Hệ thống văn bia tại Bi Đình cùng những bài thơ ngự chế chạm khắc trên gỗ ở các công trình kế tiếp là bộ phận cấu thành quan trọng của di sản tư liệu thế giới Thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế, đồng thời bổ sung nguồn sử liệu đối chiếu trực tiếp với kho tàng Mộc bản và Châu bản triều Nguyễn.

Không gian thờ tự uy nghiêm tại điện Sùng Ân

Từ nhà bia Bi Đình tiến sâu vào trục thần đạo, du khách đi qua bốn tầng sân tế lát gạch để bước tới cổng Hiển Đức Môn, cửa ngõ mở vào khu vực tẩm điện thờ tự hương hồn nhà vua và hoàng hậu.

Tâm điểm chính giữa khu vực này là điện Sùng Ân, tòa chính điện bề thế nhất toàn khu lăng được dựng trên nền đá thanh cao hai tầng với quy mô kiến trúc nhà rường trùng thiềm điệp ốc đặc trưng. Trên mái điện lợp ngói lưu ly vàng, các bờ nóc và bờ quyết được trang trí bằng nghệ thuật khảm sành sứ kết hợp các họa tiết kỹ nghệ Pháp lam cung đình Huế lấp lánh dưới ánh mặt trời.

Bên trong chính điện Sùng Ân là nơi đặt án thờ và bài vị của hoàng đế Minh Mạng cùng Tá Thiên Nhân Hoàng hậu Hồ Thị Hoa, thân mẫu của vua Thiệu Trị. Hai bên tả hữu phía trước sân điện là tòa Tả Phối Điện và Hữu Phối Điện dùng làm nơi chuẩn bị phẩm vật tế tự, còn phía đông bắc và tây bắc có Thần Khố và Thần Trù là kho chứa đồ lễ và nơi sửa soạn các món phẩm vật dâng cúng theo nghi thức cơm Vua cung đình Huế và trà cung đình Huế vào các ngày kỵ nhật hằng năm.

Phía sau điện Sùng Ân là cổng Hoằng Trạch Môn mở lối bước xuống bến đá bên bờ hồ Trừng Minh, khép lại khu vực thờ tự mang đậm tính chất lễ nghi thế tục để chuyển tiếp sang không gian triết học vũ trụ thanh tịnh ở nửa sau của khu lăng. Trên các bậc cấp đá thanh trước sau điện Sùng Ân và Hoằng Trạch Môn, mười bảy đôi thành bậc chạm hình rồng uốn lượn trong mây vờn ngọc vẫn giữ nguyên những đường nét điêu khắc sắc sảo qua gần hai thế kỷ.

Khung cảnh tòa Minh Lâu và hồ nước xanh mát bên trong lăng Minh Mạng Huế
Khung cảnh tòa Minh Lâu và hồ nước xanh mát bên trong lăng Minh Mạng Huế

Hình 1 - Vẻ đẹp uy nghiêm và đăng đối của tòa Minh Lâu trên đồi Tam Tài Sơn tại lăng Minh Mạng Huế.

Triết lý vũ trụ tại Minh Lâu và Bửu thành lăng Minh Mạng Huế

Vượt qua cổng Hoằng Trạch Môn, không gian kiến trúc của lăng Minh Mạng Huế mở rộng khoáng đạt giữa mặt nước mênh mông của hồ Trừng Minh và những ngọn đồi thông xanh ngát. Tại đây, các kiến trúc sư thời Nguyễn đã chuyển hóa những nguyên lý trừu tượng của Kinh Dịch, thuyết Âm Dương Ngũ Hành và vũ trụ quan phương Đông thành ngôn ngữ hình khối kiến trúc và cảnh quan hữu hình.

Tòa Minh Lâu lộng gió giữa hồ Trừng Minh trong vắt

Bắc ngang qua mặt nước phẳng lặng của hồ Trừng Minh nối từ bến Hoằng Trạch Môn sang ngọn đồi phía đối diện là ba cây cầu đá thanh chạy song song mang tên cầu Trung Đạo ở chính giữa, cầu Tả Phù ở bên trái và cầu Hữu Bật ở bên phải.

Ngự trị trên đỉnh đồi Tam Tài Sơn là tòa Minh Lâu, nghĩa là lầu sáng, một công trình kiến trúc lầu gỗ hai tầng tám mái dựng trên nền đá vuông vắn ba cấp.

Tòa Minh Lâu được sơn sắc đỏ thắm trang trọng, bốn mặt đều mở cửa thoáng đãng đón gió từ mặt hồ và rừng thông thổi vào, thể hiện tư tưởng hướng về ánh sáng trí tuệ nơi cõi vĩnh hằng sau khi bậc đế vương rời bỏ cõi trần. Hai bên phía sau Minh Lâu có hai trụ biểu cao vút đứng sừng sững trên hai ngọn đồi nhỏ Bình Sơn và Thành Sơn, còn dưới chân đồi bố trí hai nhà thủy tạ là Tả Tùng Phòng và Hữu Tùng Phòng cùng lầu Quan Lan Sở và đình Điếu Ngư bên bờ hồ để ngắm hoa sen và thưởng ngoạn phong cảnh sơn thủy.

Hồ Tân Nguyệt ôm ấp vòng Bửu thành tròn vĩnh cửu

Rời tòa Minh Lâu đi về phía tây dọc theo những hàng tùng bách cổ thụ, du khách bắt gặp hồ Tân Nguyệt, một hồ nước nhân tạo được đào theo hình dáng vầng trăng non ôm lấy nửa phía trước của ngọn đồi Khai Trạch Sơn. Trong nghệ thuật kiến trúc cảnh quan phương Đông, hình ảnh hồ Tân Nguyệt hình trăng khuyết ôm ấp vòng Bửu thành hình mặt trời tròn phía sau tạo nên biểu tượng Nhật Nguyệt giao hòa, âm dương tương phối và vạn vật sinh sôi bất tận giữa lòng vũ trụ.

Bắc qua lòng hồ Tân Nguyệt là chiếc cầu Thông Minh Chính Trực gồm ba nhịp vòm cuốn bằng đá thanh kết hợp thành cầu bằng gang đúc và đồng chế tác bởi những hiệp thợ tài hoa của làng đúc đồng Phường Đúc và làng rèn Hiền Lương. Vượt qua chiếc cầu đá mang tên gọi đầy hàm ý triết lý đạo đức Nho gia này là hệ thống bậc cấp đá chạm rồng dẫn lên cánh cửa bằng đồng của Bửu thành nằm dưới chân đồi Khai Trạch Sơn.

Vòng tường Bửu thành xây bằng gạch vồ cao hơn ba mét uốn thành một vòng tròn khép kín bao bọc lấy quả đồi thông nguyên sinh ở chính giữa, nơi an táng thi hài của hoàng đế Minh Mạng sâu trong lòng đất. Cánh cửa đồng của Bửu thành chỉ mở duy nhất một lần vào ngày đại lễ hạ huyệt tháng tám năm 1841 và từ đó đến nay luôn được khóa chặt, thể hiện sự tôn nghiêm tuyệt đối dành cho giấc ngủ ngàn thu của vị hoàng đế đã cống hiến trọn đời cho sự nghiệp củng cố giang sơn và đúc nên bộ bảo vật Cửu Đỉnh Hoàng cung Huế lừng danh.

| Hạng mục kiến trúc | Vị trí trên trục thần đạo | Hình thái quy hoạch | Ý nghĩa biểu tượng và giá trị kiến trúc cốt lõi |

| --- | --- | --- | --- |

| Đại Hồng Môn | Cổng chính khởi đầu trục lăng | Cổng gạch 3 lối đi, mái giả chồng diêm | Cửa chính chỉ mở 1 lần rước linh cữu vua năm 1841, mở đầu trục thần đạo dài 700m. |

| Bi Đình Hiếu Lăng | Đỉnh đồi Phụng Thần Sơn | Nhà phương đình 4 mái ngói lưu ly vàng | Bảo vệ bia đá thanh khắc bài Thánh đức thần công gồm 600 chữ Hán do vua Thiệu Trị soạn. |

| Điện Sùng Ân | Trung tâm khu vực tẩm điện | Kiến trúc gỗ trùng thiềm điệp ốc bề thế | Chính điện thờ bài vị vua Minh Mạng và Tá Thiên Nhân Hoàng hậu, chạm khắc thơ văn chữ Hán. |

| Hồ Trừng Minh | Bao quanh hai bên trục thần đạo | Hồ nước lớn chia thành Tiền hồ và Hậu hồ | Điều hòa vi khí hậu, tạo hình đôi cánh tay ôm ấp khu tẩm điện, bắc ngang bởi 3 cây cầu đá. |

| Minh Lâu | Đỉnh đồi Tam Tài Sơn | Lầu gỗ 2 tầng 8 mái trên nền đá vuông 3 cấp | Tượng trưng cho ánh sáng trí tuệ và thuyết Đất vuông, giao hòa cùng thuyết Tam tài Thiên Địa Nhân. |

| Hồ Tân Nguyệt & Bửu thành | Điểm cuối trục thần đạo phía tây | Hồ hình trăng non ôm vòng thành tròn | Biểu tượng Nhật Nguyệt giao hòa, âm dương tương phối bảo vệ huyệt mộ vua trong đồi Khai Trạch Sơn. |

Giá trị di sản và công tác bảo tồn lăng Minh Mạng Huế

Là một trong những mắt xích kiến trúc quan trọng bậc nhất thuộc Quần thể di tích Cố đô Huế được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới vào tháng mười hai năm 1993, lăng Minh Mạng Huế đại diện cho đỉnh cao của tư duy quy hoạch kiến trúc cảnh quan thời kỳ đầu triều Nguyễn. Quần thể di tích vừa toát lên vẻ uy nghiêm, hùng tráng của bậc quân vương, vừa thấm đẫm chất thơ của núi rừng và mặt nước xứ Huế.

Hình mẫu kiến trúc lăng tẩm hòa quyện thiên nhiên

Nếu đặt trong dòng chảy phát triển của nghệ thuật kiến trúc lăng tẩm hoàng gia dọc hai bờ sông Hương từ quần thể lăng tẩm buổi đầu uy nghi giữa núi đồi trùng điệp, đến lăng Tự Đức Huế thơ mộng tự do hay lăng Khải Định Huế lộng lẫy nghệ thuật khảm sành sứ giao thoa Đông - Tây, thì Hiếu Lăng chính là chuẩn mực cân bằng hoàn hảo nhất giữa yếu tố nhân tạo và yếu tố thiên nhiên. Dù bốn mươi công trình kiến trúc được bố trí đối xứng nghiêm ngặt qua trục thần đạo trung tâm, toàn bộ khu lăng vẫn không hề tạo cảm giác khô cứng nhờ hệ thống hồ Trừng Minh, hồ Tân Nguyệt và đồi thông bao phủ hơn hai phần ba diện tích.

Mối liên kết không gian giữa khu vực lăng tẩm thượng nguồn sông Hương với hệ thống di tích tâm linh như đàn Nam Giao triều Nguyễn, điện Hòn Chén Huế và chùa Thiên Mụ ở hạ lưu đã tạo nên một trục cảnh quan văn hóa xuyên suốt dòng Hương Giang. Vào các dịp lễ kỵ nhật truyền thống hay trong khuôn khổ Festival Huế, âm hưởng trang nghiêm của Nhã nhạc cung đình Huế cùng những nghi thức tế lễ cổ truyền lại được tái hiện thành kính tại sân điện Sùng Ân, nối nhịp cầu tâm linh giữa hậu thế với tiền nhân.

Công tác trùng tu khoa học và bảo tồn cảnh quan

Trải qua gần hai trăm năm chịu thử thách của thời gian, mưa bão miền Trung và khói lửa chiến tranh, nhiều công trình kiến trúc gỗ và hệ thống kè đá tại lăng Minh Mạng Huế từng bị hư hại nặng nề.

Các hạng mục trụ cột trên trục thần đạo như cổng Đại Hồng Môn, sân Bái Đính, nhà bia Bi Đình, cổng Hiển Đức Môn, chính điện Sùng Ân, Tả Phối Điện, Hữu Phối Điện, cổng Hoằng Trạch Môn, tòa Minh Lâu, hệ thống cầu đá và kè hồ Tân Nguyệt đều đã được trùng tu bài bản bằng vật liệu truyền thống như gỗ lim, gạch Bát Tràng, vôi vữa cổ truyền và ngói lưu ly.

  • Quy hoạch trục thần đạo đăng đối chuẩn mực: Bốn mươi công trình lớn nhỏ phân bố cân xứng tuyệt đối qua trục chính tâm dài 700m từ cổng Đại Hồng Môn đến chân tường La thành.
  • Biểu tượng triết học Dịch lý và Vũ trụ quan: Chuyển hóa sinh động thuyết Âm Dương, Trời tròn Đất vuông và Tam tài Thiên Địa Nhân qua hình khối của Minh Lâu, hồ Tân Nguyệt và Bửu thành.
  • Sự giao hòa hoàn mỹ giữa kiến trúc và sơn thủy: Kết hợp hài hòa giữa hệ thống cung điện gỗ truyền thống, cầu đá thanh với rừng thông xanh ngát và mặt hồ sen phẳng lặng nơi thượng nguồn sông Hương.
  • Kho tàng văn bia và mỹ thuật thời Nguyễn: Lưu giữ bia đá Thánh đức thần công, hàng trăm ô thơ văn chữ Hán chạm khắc sơn son thếp vàng cùng kỹ nghệ pháp lam và đúc đồng tinh xảo.

Ẩn mình giữa sắc xanh bất tận của rừng thông núi Cẩm Khê và làn nước trong vắt nơi hợp lưu dòng Hương Giang, lăng Minh Mạng Huế mãi là bản giao hưởng bằng đá, gỗ và nước tôn vinh tầm vóc văn hiến của dân tộc Việt Nam. Vẻ đẹp uy nghiêm mà thanh thoát của quần thể di tích không chỉ phản ánh tài năng quy hoạch bậc thầy của cha ông mà còn truyền cảm hứng sâu sắc về lối sống thuận theo tự nhiên. Để tiếp tục khám phá kho tàng tri thức di sản chuẩn xác và toàn diện trên mảnh đất cố đô, độc giả có thể tra cứu thêm các chuyên đề văn hóa đặc sắc tại cổng thông tin Huế NSSC mỗi ngày.

Chia sẻ:
HC

NSSC Huế

hue.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Huế.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Huế.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất