Làng nón lá Tây Hồ - Hồn thơ di sản chìm nổi bên dòng sông Như Ý
NSSC HuếĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Nằm uốn mình duyên dáng bên dòng sông Như Ý thanh bình, làng nón lá Tây Hồ thuộc xã Phú Hồ huyện Phú Vang từ lâu đã trở thành biểu tượng nghệ thuật thủ công tinh túy gắn liền với tâm thức người dân xứ Huế. Vượt lên trên công năng che nắng che mưa mộc mạc, những chiếc nón bài thơ xứ Huế sản sinh từ ngôi làng này đã nâng tầm thành một tác phẩm nghệ thuật thấu quang độc bản, kết tinh cốt cách thanh tao và nét duyên thầm e ấp của người phụ nữ đất thần kinh.
Dấu ấn lịch sử hình thành của làng nón lá Tây Hồ
Trải qua hàng trăm năm bồi đắp bên hạ lưu dòng sông Như Ý, lịch sử lập làng và khởi phát nghề làm nón tại mảnh đất Phú Hồ gắn liền với sự định hình phong cách sinh hoạt của chốn kinh kỳ Thuận Hóa. Từ một nghề thủ công dân dã, nơi đây đã trở thành cái nôi sáng tạo nên một trong những biểu tượng văn hóa tiêu biểu nhất của xứ Huế.
Cội nguồn nghề chằm nón bên dòng sông Như Ý
Theo các tư liệu lịch sử địa phương và lời truyền khẩu của các bậc cao niên trong làng, nghề làm nón tại làng nón lá Tây Hồ đã xuất hiện từ thời các chúa Nguyễn khai phá phương Nam và định đô tại đất Phú Xuân. Vị trí địa lý đắc địa nằm cạnh dòng sông Như Ý, một nhánh sông hiền hòa bắt nguồn từ sông Hương Huế chảy qua các vùng đồng bằng trù phú trước khi hòa vào đầm phá, đã tạo điều kiện vô cùng thuận lợi cho việc vận chuyển nguyên liệu lá nón từ rừng già về làng cũng như đưa sản phẩm hoàn thiện ra chợ Đông Ba buôn bán.
Thuở ban đầu, cư dân Tây Hồ sản xuất các loại nón lá thông thường như nón tơi, nón chòi, nón chóp phục vụ đời sống lao động đồng áng của bà con nông dân và giới bình dân ven đô. Trải qua thời gian, sự giao thoa mật thiết với lối sống thanh nhã của các cung nữ, mệnh phụ phu nhân chốn hoàng gia tại Đại Nội Huế đã thúc đẩy những người thợ Tây Hồ không ngừng trau chuốt từng đường kim mũi chỉ, gọt giũa khung nan tre cho thật mỏng nhẹ và thanh thoát. Chiếc nón lá Tây Hồ từ đó dần trở thành món đồ trang sức trang nhã của các thiếu nữ kinh kỳ khi dạo bước dưới bóng mát các ngõ phố rợp bóng me bay.
Sáng kiến nón bài thơ của nghệ nhân Bùi Quang Bặc
Bước ngoặt lịch sử làm rạng danh tên tuổi của làng nghề thủ công này diễn ra vào khoảng cuối thập niên 1950 đến đầu thập niên 1960. Khi ấy, ông nghệ nhân Bùi Quang Bặc, một người thợ làm nón tài hoa đồng thời là người có tâm hồn say mê thơ ca tại Tây Hồ, đã nảy sinh ý tưởng vô cùng độc đáo là lồng ghép các câu thơ trữ tình viết về xứ Huế vào giữa hai lớp lá nón mỏng.
Khi đưa chiếc nón lên soi dưới ánh nắng mặt trời hoặc nguồn sáng tự nhiên, các nét chữ thơ thanh thoát cùng hình ảnh thắng cảnh chùa Thiên Mụ, nhịp cầu Trường Tiền Huế hay bóng dáng núi Ngự Bình Huế bỗng hiện lên mờ ảo, lung linh như một bức tranh thủy mặc huyền bí. Sáng kiến thi vị này nhanh chóng lan tỏa khắp các hộ gia đình trong làng, biến chiếc nón lá Tây Hồ thành nón bài thơ trứ danh, trở thành đề tài bất tận cho thi ca nhạc họa và là món quà lưu niệm văn hóa không thể thiếu đối với bất kỳ du khách nào khi đến với cố đô.
Nguồn nguyên liệu tự nhiên tại làng nón lá Tây Hồ
Chất lượng thanh thoát, mỏng nhẹ và độ bền bỉ qua năm tháng của chiếc nón lá Tây Hồ bắt nguồn trước hết từ khâu tuyển chọn nguyên vật liệu hoàn toàn tự nhiên vô cùng khắt khe. Mỗi phiến lá, chiếc nan tre đều phải trải qua quá trình thu hái và sơ chế công phu theo các phương thức cổ truyền nghiêm ngặt.
Tuyển chọn lá bồ qui diệp từ rừng già Nam Đông
Nguyên liệu chính quyết định màu sắc trắng sáng và độ dẻo dai của chiếc nón chính là lá bồ qui diệp (còn gọi là lá nón non hoặc lá kè) được lấy từ những cánh rừng sâu trên dãy Trường Sơn thuộc các huyện vùng cao Nam Đông và A Lưới. Người đi rừng phải chọn những búp lá non vừa mới nhú, còn ngậm màu xanh ngọc non tơ và chưa bị rách nát bởi gió rừng gai góc. Những búp lá này sau khi mang về làng sẽ được xé rời từng phiến nhỏ và trải qua công đoạn phơi sương, phơi nắng rất kỳ công.
Người thợ Tây Hồ thường phơi lá trên nền cỏ ướt sương đêm để lá mềm mại, sau đó đem sấy trên bếp than củi rắc nhẹ lớp lưu huỳnh để chống ẩm mốc và giữ cho phiến lá chuyển sang màu trắng ngà thanh khiết. Tiếp đó, công đoạn ủi lá đòi hỏi sự kiên nhẫn tột bực khi người thợ dùng một miếng giẻ cuộn chặt lưỡi cày gang nóng đỏ để miết phẳng lì từng mép lá. Bàn tay người thợ phải lướt thật nhanh và đều lực sao cho phiến lá phẳng phiu như mặt lụa mà không bị cháy xém hay giòn gãy, chuẩn bị sẵn sàng cho khâu chêm lớp nón.
Kỹ thuật vót mười sáu vành nan tre dẻo dai
Bộ khung xương nâng đỡ toàn bộ chiếc nón lá được làm từ loại tre lồ ô già hoặc tre nứa dẻo dai mọc tự nhiên trên các sườn đồi cố đô. Tre sau khi hạ xuống được chẻ thành từng thanh mỏng rồi phơi khô kiệt nước để tránh co ngót. Các người thợ nam giới trong làng đảm nhiệm khâu vót nan tre, dùng dao chuốt sắc bén gọt giũa từng thanh tre thành sợi nan tròn trịa, nhẵn bóng và đều tăm tắp như sợi cước.
Một chiếc nón lá Tây Hồ chuẩn mực luôn sở hữu đúng mười sáu vành nan tre, uốn tròn theo đường kính từ nhỏ đến lớn dần từ đỉnh chóp nón xuống vành đáy. Con số mười sáu không chỉ tạo nên tỷ lệ vàng về độ dốc thoát nước mưa và độ cong mềm mại che chắn gương mặt mà còn gắn liền với biểu tượng thi vị về tuổi trăng tròn mười sáu thanh xuân của thiếu nữ Việt Nam, tương tự như sự chuẩn mực trong quy hoạch không gian kiến trúc cung đình tại Hoàng thành Thăng Long xưa. Các vành nan tre sau khi uốn tròn được tra vào chiếc khuôn gỗ hình chóp nón bằng gỗ mít nguyên khối, tạo nền móng vững chãi cho người thợ chằm nón bước vào các công đoạn nghệ thuật tiếp theo.

Kỹ nghệ chằm nón thủ công tại làng nón lá Tây Hồ
Nghệ thuật làm nón tại Tây Hồ đạt đến đỉnh cao thẩm mỹ nhờ sự hòa quyện giữa kỹ thuật chằm mũi kim tinh xảo của đôi bàn tay người phụ nữ và tư duy mỹ thuật sắp đặt hoa văn giữa hai tầng lá nón. Mỗi chiếc nón ra đời là một minh chứng sống động cho sự nhẫn nại và óc sáng tạo dân gian.
Nghệ thuật chèn tranh thơ thấu quang giữa hai lớp lá
Khác biệt hoàn toàn với các dòng nón lá thô dày ở các địa phương khác, nón lá Tây Hồ luôn được kết cấu bởi hai lớp lá mỏng tang ép sát vào nhau. Bí quyết của kỹ nghệ chằm nón thấu quang nằm ở việc bố trí lớp tranh và câu thơ cắt giấy mỏng kẹp chặt giữa lớp lá trong và lớp lá ngoài trước khi dùng chỉ đan cố định.
Người nghệ nhân sử dụng những bản trổ giấy dó hoặc giấy màu hoa văn hình cô gái Huế mặc áo dài nghiêng nón, nhịp cầu cong Trường Tiền soi bóng nước Hương Giang, hay các câu thơ bất hủ ca ngợi vẻ đẹp cố đô như: “Ai ra xứ Huế mộng mơ Mua về chiếc nón bài thơ làm quà” Các họa tiết này được dàn trải khéo léo theo từng cung nan tre sao cho không bị chồng chéo lên xương nan. Khi đội nón trong bóng râm, chiếc nón trông hoàn toàn trắng tinh, trang nhã như bao chiếc nón bình dị khác; nhưng chỉ cần ngửa nón về phía ánh sáng, các tầng hoa văn và câu thơ sẽ hiện rõ mồn một, tạo nên cảm giác ngỡ ngàng thích thú cho người thưởng ngoạn.
Kỹ thuật chằm mũi kim đều tăm tắp và nức vành nón
Công đoạn chằm nón là khâu thể hiện rõ nhất tài nghệ của người phụ nữ làng Tây Hồ. Người thợ dùng sợi chỉ cước trong suốt hoặc sợi tơ tằm thanh mảnh, luồn qua mũi kim nhỏ xíu để khâu nối các phiến lá vào từng vành nan tre. Đôi bàn tay thoăn thoắt đưa kim lên xuống nhịp nhàng, giấu kín từng gút chỉ vào bên trong thân lá để mặt ngoài chiếc nón luôn láng mịn không tì vết. Khoảng cách giữa các mũi kim chỉ chừng vài milimet, thẳng hàng tăm tắp tựa như đường may máy công nghiệp hiện đại.
Sau khi chằm kín từ chóp nón xuống vành cuối cùng, người thợ tiến hành khâu nức vành nón bằng chỉ màu hoặc sợi mây vót mỏng nhằm gia cố mép nón không bị tưa rách. Ở hai bên vành nón thứ ba hoặc thứ tư, người ta khéo léo đính thêm hai quai nón bằng dải lụa mềm để người đội buộc nơ dưới cằm. Cuối cùng, chiếc nón được quét một lớp dầu bóng chuyên dụng nấu từ nhựa thông hoặc dầu bóng tự nhiên để vừa tăng độ bóng bẩy óng ả, vừa bảo vệ phiến lá khỏi tác động thấm nước của những cơn mưa dầm xứ Huế.
| Công đoạn chế tác nón lá | Nguyên liệu và công cụ sử dụng | Yêu cầu kỹ thuật và đặc trưng mỹ thuật |
|---|---|---|
| Thu hái và sơ chế lá nón | Lá bồ qui diệp vùng cao Nam Đông, bếp than, lưu huỳnh | Phơi sương mềm lá, sấy khói khử ẩm mốc, giữ màu lá trắng ngà tự nhiên |
| Ủi phẳng phiến lá | Lưỡi cày gang nung nóng đỏ, giẻ cuộn cách nhiệt | Miết đều tay từng phiến lá, tạo bề mặt phẳng mịn như lụa, không cháy cạnh |
| Vót chuốt khung nan tre | Tre lồ ô già, dao chuốt sắc bén, khuôn gỗ mít | Tạo mười sáu vành tròn bóng bẩy, đường kính chuẩn xác, dẻo dai chịu lực |
| Chèn họa tiết bài thơ | Giấy trổ hoa văn danh thắng Huế, câu thơ tứ tuyệt | Bố trí ẩn giữa hai lớp lá nón, tạo hiệu ứng thấu quang kỳ ảo dưới ánh nắng |
| Chằm nón thủ công | Kim khâu nhỏ, chỉ cước trong suốt hoặc tơ tằm | Mũi khâu ngắn đều đặn, giấu kín mối chỉ, liên kết chặt chẽ lá và nan tre |
| Nức vành và quét dầu bóng | Sợi mây dẻo, chỉ màu ngũ sắc, dầu bóng nhựa thông | Khóa chặt mép nón chống tưa rách, tăng độ bóng sáng và chống thấm nước mưa |

Giá trị văn hóa và sức sống của làng nón lá Tây Hồ
Trải qua bao thăng trầm của lịch sử kinh kỳ và sức ép từ các sản phẩm nón mũ công nghiệp hiện đại, làng nón lá Tây Hồ vẫn bền bỉ duy trì ngọn lửa nghề truyền thống. Nơi đây không chỉ bảo tồn một nghề thủ công thuần túy mà còn giữ gìn cốt cách tinh thần của một vùng đất di sản văn hóa.
Biểu tượng kết hợp cùng trang phục áo dài truyền thống
Trong không gian văn hóa cố đô, chiếc nón bài thơ Tây Hồ và tà áo dài tím thướt tha đã tạo nên một chỉnh thể thẩm mỹ hoàn hảo, định hình nên hình ảnh thiếu nữ sông Hương đoan trang, dịu dàng đi vào huyền thoại. Chiếc nón không đơn thuần là vật dụng che mát mà còn là phương tiện thể hiện ngôn ngữ cơ thể đầy tinh tế: chiếc nón nghiêng che nửa khuôn mặt e lệ, chiếc nón phe phẩy làn gió mát xua tan trưa hè oi ả, hay chiếc nón che nghiêng nụ cười duyên dáng lúc đối thoại.
Mối liên kết khăng khít này đã tạo nên sự tương hỗ sâu sắc giữa làng nón Tây Hồ và nghề may áo dài truyền thống Huế trong các không gian lễ hội lớn. Mỗi độ xuân về hay trong các kỳ Festival Huế rực rỡ sắc màu, hình ảnh hàng ngàn nữ sinh và người dân trong trang phục áo dài ngũ thân đội nón bài thơ sải bước qua cầu Trường Tiền hay trước cửa Ngọ Môn đã tạo nên bức tranh văn hóa sống động làm say đắm hàng triệu du khách muôn phương.
Gìn giữ tinh hoa làng nghề trong dòng chảy đương đại
Đứng trước xu thế chuyển dịch cơ cấu kinh tế và già hóa lực lượng lao động thủ công, các nghệ nhân tâm huyết tại Tây Hồ đang chủ động gắn kết việc sản xuất nón lá với phát triển du lịch trải nghiệm cộng đồng. Du khách trong và ngoài nước khi về thăm làng nón không chỉ được chiêm ngưỡng các công đoạn chằm nón công phu mà còn được các nghệ nhân tận tình hướng dẫn tự tay ủi lá, vót nan, cắt dán những câu thơ yêu thích để tạo nên chiếc nón độc bản mang dấu ấn cá nhân của chính mình.
Sự gắn kết không gian làng nghề giữa làng nón Tây Hồ với hệ thống các di sản thủ công truyền thống khác như làng cổ Phước Tích Phong Điền đã hình thành nên chuỗi du lịch sinh thái di sản phong phú của đất cố đô. Trên nền tảng chuyển đổi số nhằm bảo tồn và lan tỏa các giá trị văn hóa bản địa, cổng thông tin Huế NSSC thường xuyên cập nhật hệ thống tư liệu chuyên khảo về làng nghề, hỗ trợ kết nối các nghệ nhân thủ công với thị trường văn hóa sáng tạo trong và ngoài nước. Dẫu thời gian có trôi đi với bao đổi thay của cuộc sống hiện đại, tiếng kim đưa đều đặn bên khung nón lá mộc mạc tại làng nón lá Tây Hồ vẫn sẽ mãi là thanh âm êm đềm gìn giữ hồn thơ thanh tao của xứ cố đô ngàn năm văn hiến.
NSSC Huế
hue.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Huế.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Huế.
Bài liên quan
Làng gốm cổ Phước Tích - Nghệ thuật gốm sành om niêu năm trăm năm bên dòng sông Ô Lâu
Làng gốm cổ Phước Tích lưu giữ di sản gốm sành om niêu tiến vua hơn năm trăm năm tuổi. Khám phá kỹ nghệ lò cóc cổ truyền và không gian nhà rường bên dòng Ô Lâu.
Lễ hội cầu ngư Thuận An - Hồn cốt văn hóa biển trăm năm xứ Huế
Lễ hội cầu ngư Thuận An là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia hơn 500 năm tuổi tại làng biển Thai Dương Hạ. Sự kiện tôn vinh tiền hiền Trương Quý Công và nghề biển.
Lễ hội điện Hòn Chén - Rực rỡ tín ngưỡng thờ Mẫu trên sông Hương
Lễ hội điện Hòn Chén là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đặc sắc bên dòng sông Hương. Sự kiện tôn vinh Thiên Y A Na Thánh Mẫu qua đám rước thuyền Bằng rực rỡ.



